Myus

Миус (байыркы грекче: Μυοῦς), кээде Миоус же Миос, же Миес деп да аталат, — Кариядагы байыркы грек шаары болгон. Ал Ион союзунун он үч негизги отурукташуусунун бири болгон жана бир эле иония субдиалектинде сүйлөгөн үч шаардын бири болгон, калган экөө — Милет жана Приене. Үчөө тең Анадолунун батыш жээгинин ортосундагы Меандр дарыясынын куйгучунда жайгашкан иониялык колониялар болгон.

Милет иониялыктардан да байыркы болгон, ал неолит доорунан бери ар кыл этностор тарабынан жашалган. Ал Кеч Коло доорунда ахейлер тарабынан жарым-жартылай грекчелештирилген, илимий тилде алар микендиктер деп аталат. Ошол мезгилдеги мурдагы тургундар анадолу тилинде сүйлөгөн, кариялыктардын ата-бабалары болгон. Иониялыктар аны Коло доору менен Караңгы доордун ортосундагы Субмикен мезгилинде, көп маданияттуу калкы менен бирге кол салып алышкан. Эгер кайра колонизация Ион союзунун алгачкы башталышы болсо, Миус менен Приене ошол мезгилде бар болушу керек болгон, бирок алар иониядан мурун болгону тууралуу далил жок.

Милет Гомерде кездешет; Миус кездешпейт. Кыязы, ал баатырлар доорунан кийин пайда болгон. Ал белгилүү болгон эң байыркы тарыхчы, эмгектери фрагмент түрүндө гана сакталган Милеттик Гекатей (б.з.ч. 550–476) тарабынан эскерилет. Ал Μύης (Миес) деп эскерет. Кийинчерээк тарыхчылар Геродот жана Фукидид аны Μυοῦς деп аташат. Акыркы негизги булак, кыязы, жазуулар болушу керек, алар шаардык-этникалык атты же демостун атын Μύης негизинде Μυήσιοι же Μυήσσιοι деп эскерет. Бул аттар Миус чыгарган тыйындарда да кыскача формада колдонулган.

Геродот Миусту полис деп, ал эми анын жарандарын политай деп атайт, бул анда политея, же конституция болгонун жана жок дегенде мурдагы мезгилдеринде көзкарандысыз мамлекет катары каралганын билдирет. Анда чогулушта жолугушкан демос жана башкаруучу кеңеш (буле) болгон. Ал өз тыйынын чыгарган.

Милеттин баштапкы бухтасы

Миус Латм тоосунан түндүк-батышка карай, Меандр дарыясынын куйгучундагы ошол кездеги Эгей деңизинин куйгучуна жапырылган кичи жарым аралда жайгашкан, ал болжол менен Милет колпосу ("бухта" же "булуң") деп аталган. Ошол эле жээктин ылдый жагында, Грион тоосунан жайылган бир аз чоңураак жарым аралда Милеттин жери турган. Куйгучтун каршы жагында Микале тоосу көрүнүп турган, анын түштүк капталында Приене жайгашкан. Грион тоосу менен Латм тоосунун ортосунда куйгучтагы куйгуч, Латм колпосу деп аталган куйгуч бар болгон, анын ички жээгинде Гераклея деген кичине отурукташуу жайгашкан. Ал Ион союзунун бир бөлүгү болгон эмес. Ал кариялык болушу мүмкүн. Бул тик рельефте айыл чарбага орун аз болгон, бирок бир нече корголгон порту бар геологиялык жайгашуу деңиз күчү үчүн идеалдуу база болгон.

Куйгучтун ташкын түздүгүнүн алдыда, түндүктөн чыгышка карай багыт өзгөрткөн жерде, дагы бир отурукташуу болгон, ал баштапкыда эолиялыктардын колониясы болуп, аны алар мекениндеги Байыркы Магнезия аймагынан алынган ат менен аташкан. Түпнуска Фессалияда болгон. Ошол мезгилдин тарыхчылары бул экөөнү айырмалоо үчүн, анадолудагысын Майандрос, "Меандр боюндагы Магнезия" деп аташкан. Ал ар дайым Меандрда, эч качан куйгучта болгон эмес. Азыркы кезде эң жакынкы шаар Текин, Меандрдын куйгучунан болжол менен 52,37 км (32,54 миль) аралыкта.

Б.з.ч. мезгилде Магнезия убакыттын көбүндө Иониянын бир бөлүгү болгон эмес жана ошондой деп эсептелген эмес. Ал Милет менен экөөнүн ортосундагы, ошондой эле Иониянын да чек арасы болгон Хибанда аралынын тегерегинде чек ара тартуучу келишим түзгөн. Хибандия иониялык бойдон калган. Эолиялык салт шаар иониялыктар тарабынан басып алынып, Иония катары кайра отурукташтырылганда бүткөн. Архитектура тез арада иониялык болуп калды. Аймактын императордук баскынчылары, македондуктар менен римдиктер, аны Иония деп караган. Меандрдын жогору жагындагы Траллес жана азыркы Айдын жайгашкан жери үчүн да ушул сыяктуу нерсе айтылса болот. Рим географиясында Траллес Иониянын чеги болуп саналат. Иониянын түндүккө жана чыгышка карай бул кеңейиши Миустун жашоо мезгилинде эч качан болгон эмес.

Меандр дарыясы

Кылымдар өтүп, база туруктуу болбогонун көрсөттү. Кийинчерээк геологияда өзүнүн ийри-буйру формасы үчүн эталон катары белгилүү болгон Меандр дарыясы, чыгыштагы тоолуу жерлерде тик кескен дендрит үлгү катары башталып, чыгыш-батыш багытындагы жарылмага куят. Көп сандаган куйма дарыялар жана мезгилдик ташкындар аркасында, суу көп чөкмө материал алып жүрөт, ал жарылмага чөгүп, батышка карай прогрессивдүү жылган жалпак жер тилкесин пайда кылат. Дарыя анын боюнда бир нече жогорку ийриликтеги агым менен адашып, ар бир ташкында формасын өзгөртөт. Ал көп кылымдар мурун Эгей деңизине жетти жана азыр да ага делта чөгөрүп жатат.

Дарыянын бассейни 2 600 967 гектарды (10 042,39 чарчы миль) камтыйт, бул Түркиянын аянтынын 3,3%и. Болжол менен 44%и айыл чарбага, ал эми калганынын көбү өнөр жайга жана турак үй кайтасы үчүн колдонулат. Дарыя 10 мамлекет аркылуу агат, Айдын шаары куйгучтан 68,27 км (42,42 миль) аралыкта. Куйгуч 37°32′25″ түн. кеңдик, 27°10′08″ чыг. узундукта, тосмо аралдар менен лагундардын комплексинин эң алыскы чекитинде жайгашкан.

Шаардын жайгашышы

Шаардын жери Түркиянын Айдын мамлекетинин Соке районундагы азыркы Авшар айылынын түндүгүндө жатат. Азыр парк болгон Миустун мурдагы шаар аймагы, Myus Antik Kenti (түркчө), Латм тоосунун уландысы болгон мурдагы мурундукта, кырка жерде жайгашкан, ал азыр делтанын учундагы четинен 24,70 км (15,35 миль) аралыкта жайгашкан. Мурундук азыр түздүктө эки арал катары көрүнөт, алардын түндүк-батыш учундагы кичинеси археологдор тарабынан үстүндөгү византия чебине байланыштуу Чеп Дөбөсү деп аталат. Анын бийиктиги 56 фут. Жарым аралдын түбүндөгү экинчи көрүнгөн арал үстүндөгү отурукташуу издерине байланыштуу Отурукташуу Дөбөсү деп аталат. Ал Латм тоосуна карай прогрессивдүү кеңейип, бийиктей барган баскычтар менен көтөрүлөт. Узундугу болжол менен 0,5 миль болгон бүткүл жарым арал ар дайым шаардын жайгашкан жери деп белгилүү болгон. Бирок, бир нече храмдан тышкары эч кандай дубал, турак блок же коомдук курулма, же док курулмалары жок. Шаардын чектерин эч нерсе аныктайт эмес.