Ishrat-Khana Mausoleum

Ишраткана мавзолейи (өзбекче: Ishratxona maqbarasi) — Самаркандда Тимурийлер бийлөөчүсү Абу Саиддин (1451–1469) бийлик мезгилинде курулган архитектуралык эстелик-мавзолей. Бул имарат, көрүнүшүнөн, Тимурийлер династиясынын аял мүчөлөрүнүн көмүү жайы болгон, анткени 1940-жылы казуу иштери учурунда бир нече аялдык мүрзөлөр табылган. Учурда имарат кыйрап турган абалда, ал эми күмбөзү менен бийик барабаны салыштырмалуу жакында — 1903-жылдагы жер титирөөдө талкаланган.

Тарыхы

Ишраткана эстелиги жөнүндө алгачкы маалымат 1830-жылдары жазылган «Самария» эмгегинде берилген. Эмгекке ылайык, Ишраткананы Амир Жалалиддиндин кызы — Хабиба Султан негиздеген. XIX кылымдын ортосунда Бухара эмирдигиндеги орус элчилигинин мүчөсү, топограф Яковлев Самарканд шаарынын картасын тартып, чептин дарбазасынан түштүк-чыгыш тарапта имаратты чоң шарттуу белги жана «Тимурийлер мезгилинен калган имарат» деген жазуу менен белгилеген. Академик Василий Бартольд Самарканд шаарын изилдеп жатканда Ишратканага «Несториандык эстелик» деген ат берген. Бир аз кийинчерээк археолог В.Вяткин 1464-жылга таандык кызыктуу документти — Самаркандда Хабиба Султанбегимдин аймагын сактоо үчүн бөлүнгөн жер тилкеси, кулдар жана ар кандай мүлктөр жөнүндөгү вакф документин тапкан. Бул документ Самаркандын бийлөөчүсү Султан Абу Саиддин 60 сарай кызматкеринин катышуусу менен түзүлгөн. Имараттын вакф документтерине ылайык, Тимурийлер бийлөөчүсү Абу Саиддин жубайы Хабиба Султан эрте кайтыш болгон кызы Малика Ховенд Султанбегимдин мүрзөсүнүн үстүнө күмбөздүү курулуш тургузган. Мавзолей кыска мөөнөттө, тагыраак айтканда 3–4 жылда курулган. Курулуш иштери 1463-жылдын майында бүткөрүлгөн. Акырындык менен мавзолейдин кенен сегиз бурчтуу аянты үй-бүлөлүк мүрзөгө айланып, ал жерге 23 аял жана бала коюлган. Имараттын аты «Ишраткана», тактап айтканда фарс тилинен которгондо «Шаттык жана ырахат үйү» дегенди билдирет. Адистердин пикири боюнча, бул ат «он бөлмө» дегенди билдирген араб тилиндеги «Ашрат хона» деген сөздүн буталган айтылышы болуп саналат. Ишраткана аймагындагы алгачкы археологиялык казуу иштери 1939–1940-жылдары академиктер Михаил Массон жана Галина Пугаченкова тарабынан жүргүзүлгөн. Археологиялык изилдөөлөрдүн натыйжасында имарат тереңдиги дээрлик 5 метр болгон чоң негиздин үстүнө курулганы белгилүү болгон. Ошондой эле Ишраткана мавзолейинин алдында болжол менен 20 адамдын сөөгү табылган. Ишраткана XV кылымда курулган. Сарайдын курулушуна ошол кездеги белгилүү чеберлер катышкан. Ишраткана комплекси бай жана жөнөкөй ички жасалгасы бар мечитти, көмүү ырым-жырымдары үчүн бөлмөлөрдү жана 1- жана 2-кабаттарда жаназа намазын окуу үчүн бөлмөлөрдү камтыйт. XVI кылымда мавзолей кыйроого учурады. Чындыгында, имарат талап-тоноого алынган. Бул XVII кылымда Самаркандда башталган интенсивдүү курулуш менен байланышкан. Биринчи иретте Ишратканадан мрамор панелдер алынып кетилген. Анткени Регистан аянтында курулган Шердор жана Тиллакори мадрасалары үчүн чоң плиталар керек болгон. Мындан тышкары, мрамор мүрзө таштары жакынкы Абдидарун мүрзөлүгүнө алынып кетилип, эски плиталардын ордуна жаңы мрамор плиталар коюлган.

Аталышы

Эстеликтин аты 1869-жылы мавзолейдин алгачкы сүрөтү пайда болгон кезден баштап талаш-тартыштын предмети болуп калган. Кеңири белгилүү «Ишраткана» (фарсча: «Ырахат үйү») деген аталыш XIX кылымдагы Самаркан фольклорундагы Амир Темурдун романтикалык жолугушуусу жөнүндөгү легендага негизделген, ушундан кийин улуу эмир бул жерге сарай курдурууга буйрук берген делет. Бул ат Өзбек ССРинин да, көз карандысыз Өзбекстандын алгачкы жылдарынын да илимий адабиятында жана маданий мурас объектилеринин тизмелеринде бекем орногон.

«Аталган мазардын [Абди-Дарундун] түндүгүндө жайгашкан жана элдин арасында «Ишрат-хана» деп аталган бул бийик мавзолей — Амир Жалал-ед-диндин кызы, Сахиб-и Давлат-беки аттуу адамдын мүрзөсү, аны анын энеси Хабиба Султан-беко негиздеген, ошондой эле ал бул жерде Куран окугандар үчүн бөлмөлөрдү да курдурган».

Бирок XXI кылымдын башында бул кеңири кабыл алынган аталышка каршы чыккандар да болгон, алар мавзолей үчүн «ырахат үйү» деген терминди колдонуу адепсиз экенин белгилеп, эстеликти башкача атоого чакырышкан жана бул ат үчүн ойлоп табылган арабча алмаштыруу — «Ашраткона» деп аталышын сунуштаган, себеби «ашрат» деген араб сөзү «он» дегенди билдирет, ал эми «Ашраткона» толугу менен «10 бөлмө» деп которулат делет.

Бирок бул талаш-тартыш маанисиз, анткени ал көптөн бери орногон элдик «Ишраткона» деген атка каршы чыгат, ал эми жаңы атты («Ашраткона») бекемдөөгө аракет кылынса, бул ат боюнча эч кандай документтик далил жок экенине такалат.

1464-жылдагы документте эстелик «... Кожа Абди Даруннун мазарынын жанындагы фируза түстүү күмбөздүн астындагы имарат» деп аталат.

Архитектурасы

Кооз имарат — Дилкушо павильону (планы 30×22,4 метр) порталдын эки канатына бириктирилген эки кабаттуу бөлмөлөр менен курчалган бийик дубал менен айкалышат. Фасады таштан, оюмдары оюлган жыгачтан жасалган, күмбөздөрү фируза жана лазурит кашын менен капталган. Портал аркасынын ичинде дагы бир кичине арка бар, анын фасады оюлган. Ичине эки кичине эшик жана дарбаза аркылуу кирилет. Чоң зал — мионсарой (планы 8×8 метр) капталдагы эшик аркылуу жетилет. Түндүктөн ал үч бөлмөлүк сарайга алып барат. Түштүктөн ал тешиги бар узун бөлмөгө (болжол менен, павильон мечитине) алып барат. Мионсаройдун тышкы бурчтарында төрт тегерек мунара бар, алар жогорку кабаттагы бөлмөлөргө (хужраларга) жана күмбөздүү мүрзөгө алып барат. Мионсаройдун астында сегиз бөлмөлүк жер астындагы «сардоба» бар — бул жерде сарайдын мүлкү жана тамак-аш азыктары сакталган жертөлө. Жертөлөнүн фасады кашын жана таш менен жасалган.