Khodzha Abdu-Derun Mausoleum

Абдидарун комплекси — Самаркан чеп дубалынын чыгыш тарабында (ичкериде, «дарун» ички дегенди билдирет) жайгашкан байыркы зыярат орду. IX кылымда жашаган Аллама Абд Мазиддиндин мүрзөсүнүн тегерегинде ар кандай имараттар пайда болуп, архитектуралык зыярат ордуна айланган. Борбордо эң чоң имарат — зал (XV кылым) өзгөчө көрүнөт. Анын фасады, күмбөзү жана дубал жасалгалары аны Улугбек мезгилинин архитектурасынын продукту экенин көрсөтөт. Зыярат орду мечит катары кызмат кылган коомдук имарат болгон. Залдын ичинде ыйыктын мавзолейи бар. Калыбына келтирүү иштеринин натыйжасында мавзолей имаратынын баштапкы келбети өзгөргөн. Короонун ортосундагы көлмө булактын үстүндө жайгашкандыктан, анын суусу кыш жана жай мезгилинде бир деңгээлде сакталган, ал эл арасында дарылык касиетке ээ деп эсептелген. Короону курчаган бөлмөлөр жана батыш тарапта жайгашкан мечит XIX кылымга таандык. Мечиттин жасалгаларынын арасында чеберлердин аттары сакталып калган.

Тарыхы

Комплекстин аты Кожа Абди деп белгилүү болгон ислам укукчусу Абд-ал Мазиддиндин (кээ бир булактарда Муиддин) ысымына байланыштырылган. Ал Самаркандагы кадыр-барктуу казылардын бири болгон. Ал болжол менен 861-жылы кайтыш болуп, мусулман үрп-адаты боюнча Самаркандын түштүк-чыгыш бөлүгүндөгү тышкы шаар дубалынын жанындагы бакка коюлган. Бул бак Кожа Абдинин жеке мүлкү болгон. Булактар Абд ал Мазиддиндин теги жөнүндө ар кандай маалымат беришет. Абу Тахирхожа «Самария» китебинде аны Кожа Мухаммад Якубдун уулу жана Кожа Абу ибн Усмандын небереси деп атайт. Ошол эле учурда ислам теологу Абу Хафса Нажмиддин Умар өзүнүн «Кандия» эмгегинде анын теги халиф Усманга жана Мухаммадга байланышат деп белгилейт.

XII кылымдын биринчи жарымында, Султан Санжардын буйругу менен, Абд ал Мазеддиндин мүрзөсүнүн үстүнө сегиз бурчтуу куб формасындагы кичине мавзолей курулган. Бул мезгилге чейин мүрзөнүн тегерегинде башка мүрзөлөр да пайда болушу мүмкүн эле. Мавзолей ушунчалык кичине болуп чыкты, анын ички мейкиндигинин дээрлик баары ыйыктын мүрзөсү менен толтурулган. Ошондуктан XV кылымдын биринчи жарымында, Улугбектин бийлик мезгилинде, коңшу аймак бошотулгандан кийин, кашын менен капталган имарат курулган. Мавзолейдин алдында бөлмөлөр курулган. Бир аз убакыттан кийин камеранын жана мавзолейдин капталдарына кошумча тиричилик бөлмөлөрү кошулган. XV кылымда комплексте алгачкы мечит жана бир нече башка имарат пайда болгон, алар бүгүнкү күнгө чейин сакталган. XIX кылымдын биринчи жарымында комплекстин батыш тарабында байыркы негиздин үстүнө жаңы мечит курулган, бирок ал XX кылымдын башындагы реконструкциядан кийин сакталган эмес. Ошол эле учурда мечиттин түндүк-батыш бурчунда дарбаза курулган, ал эми ага сырттан мүрзөлүк аркылуу коридор тартылган. 1905-жылы комплекстин түндүк бөлүгүндө кичине мадраса курулган, ал эми 1909-жылы батыш бөлүктөгү эски мечиттин ордуна чоң L тамгасы сымал имарат курулган. Мечиттин сүрөттөрүнүн арасында XX кылымдын чеберлери Сабир Наджара, Сиддик, Абдузахид жана Абдугани Хасанхан Тайлокинин аттары сакталып калган. Ошол эле мезгилде көлмөгө сегиз бурчтуу форма берилген. XX кылымдын башында жүргүзүлгөн калыбына келтирүү иштеринин аркасында Абдидарун ансамбли бүгүнкү күнгө чейин жакшы сакталып калган. XX жана XXI кылымдардын чегинде орто кылымдарда жоголгон тышкы жасалга элементтери, анын ичинде үйдүн күмбөзүнүн скуфийи, калыбына келтирилген. Комплекс чыгыш тарабынан жыгач мамычалуу айвон менен курчалган. Ансамблдин чыгыш тарабында, Эски мүрзөлүк аймагында жаңы мунара курулган, ал эми комплекстин түндүк-батыш тарабында, Садриддин Айний көчөсүндө жаңы кире бериш курулган.

«Дарун» деген сөз (тажик тилинен которгондо — ички, тактап айтканда шаар дубалынын ичинде жайгашкан) Абдиберун ансамблинен (бирун — тышкы, тактап айтканда шаар дубалынын тышында жайгашкан) айырмаланат. Мавзолейдин аянты 15 гектарды түзөт.