Juma Mosque of Nakhchivan

Нахчыван Жума мечити (азербайжанча: Naxçıvan Cümə Məscdi), ошондой эле Нахчывандын бейшемби мечити деп да белгилүү — Азербайжандын Нахчыван шаарындагы Атабектердин архитектуралык комплексинин монументалдык курулмаларынын бири болгон мурдагы мечит. Бул архитектуралык эстелик ХХ кылымда кыйратылган, бирок ал XIX кылымдагы сүрөттөрдө жана фотолордо документтештирилген.

Жалпы маалымат

Маранд жана Урмия мечиттериндей эле, Нахчывандагы Жума мечитинин дубалдарында эки учтама арка болгон, ал эми анын куб сымал көлөмүнүн түштүк дубалы күмбөз менен жабылган. Бул XII кылымда Азербайжандын борбор аймагында мечиттин жаңы жергиликтүү түрүнүн жаралып, өнүгүп чыкканын көрсөтөт. Фото документтерге ылайык, мечиттин макзурасынын үч тарабы да мамылар менен курчалган болгон. Бирок алардын көрүнүшү жөнүндө маалымат жок.

В. А. Энгельгардттын маалыматы боюнча:

Ошондуктан эки минарасы бар дарбаза өзектер жана мамылуу галерея менен Жума мечитине байланышкан жана мечиттин короосуна карай ачылган деп эсептелет. Тарыхый булактардан Атабектердин архитектуралык комплексинде медресе болгону маалым. Бул медресенин Жума мечити менен түз байланышы болгонуна шек жок. Эки минарасы бар дарбаза Атабектер комплексинин диний курулмалары чогултулган короонун дарбазасы болгон деп эсептелет.

Эгерде Атабектер комплексинин алгачкы курулмалары ордо жана диван болгон болсо, анда акыркы курулма — бул жалгыз гана фотолордо документтештирилген дарбаза болгон. Чыгыштаануучу окумуштуу Н. Хаников бул дарбазаны XIX кылымда көрүп, анын эшигинде жайгашкан лигатурадан: «Бул мечитти 1187-жылы Азербайжандын Атабектер мамлекетинин атчан аскер башчысы жана салык чогултуучусу эмир Нуреддин курдурган» деп окуган. Ошол лигатура «Ажами Нахчыванинин эмгеги» деген сөздөр менен бүткөн. Чоң кире бериш дарбаза кыска жана бийик дарбазалар менен курчалган, ал эми лигатуралык кемер менен капталган пропорциялуу түзүлгөн дарбазанын четтеринде цилиндр сымал мунаралары бар минаралар турган. Мындай формадагы эң алгачкы дарбазалардын бирине ээ Нахчывандын бул эстелиги XI кылымдын орто ченинен XII кылымга чейин Азербайжан диний архитектурасы жеткен эң жогорку деңгээлдин далили болуп саналат. Дарбазанын мындай курамы кийинки кылымдарда көптөгөн ислам өлкөлөрүндө негизги архитектуралык ыкмага айланган.