Momine Khatun Mausoleum

Мөмүнэ Хатун мавзолейи (азербайжанча: Möminə Xatun türbəsi, персче: آرامگاه مومنه خاتون) — Атабек Күмбөзү деп да белгилүү, Азербайжандын Нахчыван Автономдук Республикасынын Нахчыван шаарында жайгашкан мавзолей. Ал 1186-жылы архитектор Ажами ибн Абубекр Нахчывани тарабынан курулган. Он кырлуу мавзолейдин бийиктиги 34 метрге жеткен. Бүгүнкү күндө анын бийиктиги (сакталбай калган чатыр бөлүгүсүз) болгону 25 метр. Ильдегизиддер династиясынан болгон, Азербайжандын жергиликтүү бийлөөчүлөрүнүн бири Атабек Жахан Пахлавандын апасынын урматына курулуп, анын атын алып жүрүүчү бул мавзолей татаал геометриялык оймо-чиймелер жана Курандан алынган жазуулар менен чебер жасалгаланган.

Архитектор Ажами Нахчывани 1186-жылы курган мүрзөнүн баштапкы бийиктиги 34 метр болгон болсо да, анын чатыр формасындагы күмбөзү бүгүнкү күндө толук эмес; ошондуктан мүрзөнүн бийиктиги (чатыр күмбөзсүз) 25 метр. Мөмүнэ Хатундун мүрзөсү Атабейлер архитектуралык комплексинен бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган жападан жалгыз эстелик болуп саналат.

Мөмүнэ Хатун мүрзөсүнүн жалпы структурасы крипта жана он кырлуу мунарадан турат. Мавзолейдин планы да он кырлуу. Крипта жана тышкы көрүнүшкө кошумча, Ажами мунаранын ички бөлүгүн татаалдаштырбай, тыгыздык менен бирдиктүүлүккө басым жасаган. Мүрзөнүн ылдый платформасы он кырлуу түрдө болуп, чоң жылтыраган диорит плиталар менен капталган.

Мунаранын призма формасындагы структурасынын тазалыгы менен геометриялык жөнөкөйлүгүн бузбоо үчүн, архитектор эки эшиктүү кире беришке ээ болгон чыгыш тарапты башка дубалдардан бөлүп көрсөткөн эмес. Мунарага кире бериш эшиги тик бурчтуу түрдө, учтуу тайыз аркага орнотулган, ал эми анын үстүндө куфи сызыгы менен жазылган кыш жазуу бар.

Тарых

Мөмүнэ Хатундун мүрзөсүнүн үстүнө мавзолей ал коюлгандан кийин дароо эле курулган. Баштапкыда мавзолей жөнөкөй курулма болгон, ал эми Ильдегизиддердин атабеги Жахан Пахлаван апасынын каза болушунан бир аз мурун гана анын элесин бекемирээк курулма менен түбөлүктүү сактоону чечкен. Буга байланыштуу, ал ошол мезгилде мурда Юсуф ибн Кусейирдин мавзолейин куруу менен белгилүү болгон Ажами ибн Абубекр Нахчываниге жаңы мавзолейди курууну буйруп, чоң курулмалардын комплексин курууну тапшырган. Жахан Пахлавандын доорунда "Гумбез Атабек" деп аталган Мөмүнэ Хатун мавзолейи курулган. Комплекстин калган курулмалары кийинчерээк, Мөмүнэ Хатундун кенже уулу Кызыл-Арслан атабек болгон мезгилде курулган.

Сыпаттоо

Комплекстин долбоору бир нече курулмадан турган. Мавзолейдин өзүнөн жана минарелери бар порталдан тышкары, XIX кылымда бул жерде бийиктиги 35–36 метр болгон, Мөмүнэ Хатун мавзолейинен да бийигирээк Жума мечити турган. Ушул курулмалардын баарынан бүгүнкү күнгө чейин жалгыз гана Мөмүнэ Хатун мавзолейи сакталып калган. Ал жер үстүндөгү кабат жана жер алдындагы деңгээлден турат. Мөмүнэ Хатундун мүрзөсү жер алдындагы деңгээлде жайгашкан, ал жерге жөө жүрүп жетүү мүмкүн эмес. Жер үстүндөгү бөлүгү күйгүзүлген кыштан жасалган жана он кырлуу. Ал борбордук күмбөздүү мунара түрүндөгү курулмаларга кирет жана үч катар кызыл туфтан курулган массивдүү тепкичтин үстүндө туруп калат.

Чуңкур формасындагы ар бир тараптын бети толугу менен геометриялык оймого стилдештирилген куфи арабча жазуулары түшкөн оймо-чиймелер менен капталган. Ар бир тарапта бул оймо-чийме башкача. Мавзолейдин жогорку бөлүгү сталактитти элестеткен композиция менен жасалгаланган.

Мавзолейдин ичи тегерек түрдө. Анын ички жасалгасынын жападан жалгызы — жазуулар жана оймо-чиймелер менен капталган 4 тегерек медальон. Дисктерде Мухаммед, Абу Бакр, Омар, Осман, Али, Хасан жана Хусейндин ысымдары жазылган.

Мүрзө 25 метр бийиктиктеги сегиз кырлуу формага ээ, бул Атабейлер архитектуралык комплексине кирген курулмалардын арасында өзгөчө көрүнөт. XIX кылымдан жана XX кылымдын башынан калган сүрөттөр менен фотосуроттор анын мурда чоң топтун бир бөлүгү болгонун ырастайт. Мүрзө кызыл диорит таштар менен капталган тепкичтин үстүнө курулган.

Крипта

Мөмүнэ Хатундун мүрзөсү өзүнүн планы боюнча мурдагы курулмадан көлөмү жана татаалдыгы менен айырмаланат. Мавзолей сегиз кырлуу формада. Болжол менен он метр бийиктиктеги арканы тегиз кыш күмбөз менен жаба алмак эмес. Ошондуктан Ажами ылдыйкы катмардын бекемдигине өзгөчө көңүл буруп, 38 жыл мурун Кызыл Күмбөз мүрзөсүндө да колдонулган конструктивдик ыкманы иштеп чыккан: ал мүрзөнүн ортосуна калың, он кырлуу таяныч коюп чыккан. Таянычтын капталдары дубалдарга учтуу аркалар менен туташтырылгандыктан, козу карын формасындагы бекем борбордук мамыч жана туруктуу чатыр структурасы жаралган.

Козу карын формасындагы таянычтын кооздугун жана иштетүү эффектисин күчөтүү үчүн, архитектор карама-каршы бурчтарга кыш кырларды киргизген. Бул кырлар жылдыз формасындагы каркас түзөт. Жафар Гиясинин пикири боюнча, бул каркас эстеликти жасалгалаган оймо-чийме структураларга да окшош жана математикалык гармония принциптерине негизделген. Каркастар оймолуу кыш кладкасы менен капталгандыктан, курулманын архитектуралык кооздугу тагыраак көрүнөт.

Профессор Жафар Гияси жергиликтүү салттарга негизделген курулуш эволюциясынын процесси Мөмүнэ Хатун мүрзөсүнүн архитектурасында бүткөнүн белгилейт. Изилдөөчүнүн пикири боюнча, бул процесстин эң тез мезгили атабектердин бийлик кылган мезгилине туш келет жана Кызыл Күмбөз мүрзөсүнөн Гилан мүрзөсүнө, андан Мөмүнэ Хатун мүрзөсүнө чейинки сызыкты ээрчийт. Бул Азербайжан тарыхындагы ошол мезгилдин илимий жана көркөм өнүгүшүнүн эң жогорку чеги болгон.

Архитектор Ажами өз эмгегинде көркөм ойломдун тереңдигин, эстетикалык нускалыгын гана эмес, кеңири математикалык билимге жана бай чыгармачылык тажрыйбага негизделген инженердик генийлигин да көрсөткөн. Эстеликтин курулуш системасы менен, айрыкча мүрзөнүн долбоору менен таанышуу, архитектордун өз доорунун "башкы инженер" деген наамын татыктуу түрдө алганын ачык көрсөтөт.