Juybori Kalon Madrasa

Жойбори Калон мадрасасы (Жойбор мадрасасы, Кожа Жойбори Калон мадрасасы, Айпошша Айим мадрасасы) Өзбекстандын Бухара шаарында жайгашкан. Өзбек бийлөөчүсү Абдулазиз хандын (1645–1681) бийлик мезгилинде, ал хандыктын борборундагы Жойбор районунун Хавзи нав гузарында, анын энеси Подшохтун камсыздоосу менен курулган. Бул Бухарадагы эң кадыр-баркка ээ жана престиждүү мадрасалардын бири болгон.

Тарыхый булактарда Жойбори Калон мадрасасы жөнүндө көптөгөн маалымат бар. Бир кабаттуу мадраса 29 бөлмөдөн жана чоң китепканадан турат.

Вакф документтери

Жойбори Калон мадрасасынын негиздөө документтеринин бир нече көчүрмөсү сакталып калган. Алардын бири түпнуска, ал эми калган экөөсү амир Шахмурад мезгилинде көчүрүлгөн көчүрмөлөр. Алардын арасында дээрлик айырма жок. 1671-жылдын январь–февраль айларында түзүлгөн түпнуска вакфнамада Подшох Айим бинт Абдурахимходжанын мөөрү жумуртка формасында жасалган жана хан мөөрүн элестетүүчү мөөр бар.

Вакфнамада мындай деп айтылган: «Имараттын бир эле кыштычы сынык болсо, ишенимдүү адамдардын эч бирине бир чакайым да берилбесин!» — бул буйрукта катуу шарт катары көрсөтүлгөн. Документте, мутавалли окуу даргасынын алкагында, мечит үчүн ар эки жылда 10 кийиз жана ар жыл сайын жаңы килем сатып алуу зарыл экени айтылган.

Мадрасанын жылдык вакф кирешеси 130 000 танга болгон. Мадрасанын мударрисин жана студенттерин камсыздоо, вакфнамада көрсөтүлгөн, мадрасанын оңдоо иштерине бөлүнгөн калган вакф каражаттарынан бөлүнүп каралган, анын үлүшүнүн өлчөмү вакф документинде так аныкталган. Документке ылайык, мударристердин жалпы үлүшү 500 гил, ал эми студенттердин үлүшү 20 гил түзгөн.

Жойбори Калон мадрасасында сабак берген 13–16 мударрис болгон, алар мадрасадагы мударристердин жалпы санына жана категориясына жараша 35–50/55 алтын айлык маяна алышкан. Мугалимдер ар кандай категорияга таандык болгондуктан, алардын маянасы да бири-биринен айырмаланган.

Тарыхы

Тарыхый булактарда Жойбори Калон мадрасасы жөнүндө көптөгөн маалымат бар. Мухаммад Шариф Махдум бул мадрасанын ханыша Айпошша тарабынан курулганын билдирген. Бул Бухарадагы эң кадыр-баркка ээ жана престиждүү мадрасалардын бири болгон. Анын китепканасында 8000ден ашык китеп болгон.

Өзбек бийлөөчүсү Абдулазиз хандын (1645–1681) мезгилинде, Жойбори Калон мадрасасы хандыктын борборундагы Жойбор районунун Хавзи нав гузарында, анын энеси Подшохтун камсыздоосу менен негизделген жана ханышанын тегин эске алуу үчүн «Жойбор» деп аталган.

Айрым изилдөөчүлөр бул мадрасанын Потшох Айим тарабынан курулганына негизсиз шек келтиришкен. Мисалы, Л. Асроровага ылайык, Жойбори Калон мадрасасы өзбек бийлөөчүсү Субханкулихандын (1680–1702) мезгилинде, Бухаранын башкаруучусу Абдулазиз хандын жарлыгы менен курулган, ал эми Абдулазиз хандын энеси Айпошша Биби мадрасанын курулушуна катышкан делет. Жойбори Калон мадрасасынын расмий сайтында да бул билим берүү мекемеси Субханкулихандын мезгилинде негизделгени жазылган. Бирок мадраса курулган 1670–1671-жылдары Субханкулихан дале бийлөөчү болгон эмес.

Тарыхый документтердин бирине ылайык, Жойбори Калон мадрасасынын бир бөлмөсү 18 алтынга ижарага берилген.

Советтик мезгилде мадрасада студенттерди окутуу иши токтотулган, ал кампа катары, кийинчерээк нан бышыруучу жай катары, андан соң айнек буюмдарды кабыл алуучу жай катары колдонулган. Натыйжада мадраса ээн калган.

Мадрасанын иш-аракети 1992-жылдын 1-сентябрында кайрадан башталган. Учурда ал аялдар жана кыздар үчүн Жойбори Калон ислам орто мектеби катары иштеп турат. Анда окуучулар сабак учурунда диний жана дүйнөлүк предметтерди үйрөнүшөт.

Архитектурасы

Жойбори Калон мадрасасынын курулушунда байыркы салт сакталган. Мионсарайга кирүү сонун пештактын ичиндеги дарбаза аркылуу жүрөт. Мион сарайынын сол тарабында мечит, ал эми оң тарабында чатырга чыгуучу бир катар бөлмөлөр жана зыналар жайгашкан. Мадраса бир кабаттан турат жана 21 бөлмөсү бар. Бөлмөлөр бири-бири менен чатыр күмбөздөрү аркылуу байланышкан. Ал жарык түшүүчү күмбөздөр аркылуу көчөгө жана короого байланат. Жарыктын көчөгө жана короого түшүшүнө мүмкүндүк берген торчолуу терезелер бар. Мадрасанын ички короосунун дубалы жасалгасыз. Бөлмөлөрдүн бети жана эшиктер оби кыш бөлүктөрү менен капталган. Короонун ортосунда обрав — агынды суу агып түшүүчү жол бар. Пештактын сол канат дубалында үч тышкы бөлмө бар. Көчөгө караган дубалдар аркалар менен кооздолгон. Пештактын эки тарабында гүл чиймеси бар. Мадрасанын жасалгасы гулнари түсүндөгү (жаз гүлдөрүнүн түсү менен жасалгалоо өнөрү) кашын менен капталган. Пештактагы жазуу китебинде белгилер болгон. Бүгүн ал жазуулардан бир эле сөз калган эмес. Пештактын бетинде кашын үлгүлөрү сакталган.