Karatepe

Каратепе (түрк тилинде «Кара дөбө» дегенди билдирет; иероглифтик лувия тилинде: 𔐔𔖪𔑣𔗬𔐬𔓱, романизацияланган түрдө Аззаттивадая; финикия тилинде: 𐤀𐤆𐤕𐤅𐤃𐤉, романизацияланган түрдө ʾztwdy) — түштүк Түркиянын Османие провинциясында, Кадирли районунун борборунан болжол менен 23 км алыстыкта жайгашкан Жаңы Хетт чеби жана ачык асман астындагы музей. Ал Тавр тоолорунда, Джейхан дарыясынын оң жээгинде жайгашкан. Эстелик Каратепе-Асланташ улуттук паркынын курамында.

Темир доорунун I мезгили

Бул жер чыгыш Анатолиядан түндүк Сирия түздүгүнө өткөн жолду көзөмөлдөгөн Киликиянын байыркы шаары болгон. Ал б.з.ч. XII кылымдын аягында Хетт империясы кулагандан кийин маанилүү Жаңы Хетт борборуна айланган. Бул жерден табылган эстеликтерге көлөмдүү тарыхый такталар, айкелдер жана урандылар, ошондой эле эшик тепкичтеринде аң уулоо, согушуу жана эшкекчилери бар кайыкты чагылдырган рельефтери бар эки монументалдуу дарбаза кирет; дарбазаларды арстандар менен сфинкстердин мамычалары курчап турат.

Каратепе жазуусу

Эстеликтеги б.з.ч. VIII кылымга таандык финикия жана иероглифтик лувия тилдериндеги эки тилдүү жазуу «Мопс үй-бүлөсүнөн» чыккан Адана падышаларынын иш-аракеттерин чагылдырат, иероглифтик лувия тилинде mu-ka-sa- (көбүнчө «Моксос» деп берилет) түрүндө, финикия тилинде болсо mpš формасында Мопсос катары жазылган. Ал алгач финикия тилинде түзүлүп, кийин иероглифтик лувия тилине которулган. Бул жазуу археологдорго ошол белгилерди чечмелөө үчүн Розетта ташы катары кызмат кылган.

Жазуудан билгенибиздей, анын автору — шаардын башкаруучусу Азативада (же Азативата). Ал ошондой эле шаардын негиздөөчүсү болгон; жазуу шаардын негизделишин эскерүү үчүн жазылган. Ал өзүн байыркы Хиява падышалыгы болгон Аданава (Адана) падышасы Аварикустун караштуусу деп таанышкан. Азативатая, кыязы, Адананын чек ара шаарларынын бири болгон.

Ушул эле түрдөгү дагы бир жазуу, Джинекёй жазуусу, жакында эле табылган. Анда да падыша Аварику эскерилет, ал ошол эле башкаруучу же ошол эле династиянын мүчөсү болушу мүмкүн.

Археология

Бул эстелик 1936-жылы Чикаго Чыгыш институтунун Амук өрөөнүндөгү археологиялык изилдөөсүнүн учурунда каралган. Каратепени 1947–1957-жылдары Гельмут Теодор Боссерт (1889–1961) жетектеген команда казуудан өткөрүп, падыша Азативаташтын дубал менен курчалган шаарынын урандыларын ачышкан.

Андан кийин калыбына келтирүү иштери көп жылдар бою уланып, кошумча текшерүү иштерин да камтыган. 1990-жылдардын аягында эми Халет Чамбел (1916–2014) жетектеген археологиялык иштер эстеликтеги сарайда жүргүзүлгөн.

Азативадастын бийлик жүргүзгөн мезгилинин болжолдуу датасы б.з.ч. VIII кылымдын башынан VII кылымдын башына чейинки аралыкты камтыйт.

Табылгалар бүгүнкү күндө Каратепе-Асланташ улуттук паркынын курамындагы Каратепе-Асланташ ачык асман астындагы музейинде көргөзмөгө коюлган.

Аты коюлушу

Марсты 2004-жылы изилдөө учурунда «Каратепе» деген ат Эндьюранс кратерине кирип, тектик катмарды изилдөө үчүн белгиленген жерге берилген.

Домузтепе (Асланташ)

Домузтепенин (Асланташ) археологиялык эстелиги Джейхан дарыясынын чыгыш жээгинде, Каратепенин каршысында жайгашкан. Бул Домузтепе менен коштош эстелик, экөө тең бир мезгилде мекендөөгө алынган. Ал б.з.ч. IX кылымга таандык. (Координаттары: 37.291389, 36.256944)

Бул эстелик Кахраманмарашка жакын жайгашкан, Халаф мезгилине (б.з.ч. бешинчи миң жылдык) таандык чоң дөбө болгон Домузтепеден (Домузтепе Хёйюгю (Кахраманмараш)) айырмаланат. Кахраманмараш да Джейхан дарыясында жайгашкан; ал Каратепе менен Домузтепеден дарыянын жогорку агымы боюнча болжол менен 70 км алыстыкта.

Асланташ бөгөтү курулгандан кийин, бул эстелик олуттуу түрдө суу астында калган.

Темир доорунда негизделген Каратепеден айырмаланып, Домузтепе (Асланташ) Неолит доорунан (б.з.ч. сегизинчи миң жылдык) башталган узак мекендөө тарыхына ээ.

Домузтепе табигый дөбөдө жайгашкан. Эстеликтин төмөнкү бөлүктөрү бөгөттүн көлүнүн астында көбүнчө калганга чейин, ал 1980-жылдардын башында жарым-жартылай казылган. Ал жерде Хетт империясы мезгилиндеги чептелген шаар гүлдөп өнүккөн.

1947-жылы Т. Боссерт жана Б. Алкым бул жерден эки букасы бар айкелдин пьедесталын тапкандыгын билдиришкен. Анда начар сакталган иероглифтик лувия жазуусу бар. Табылга учурда Каратепе музейинде сакталууда.

1982-жылы Халет Чамбел бул жерден Күн-кудайынын стеласын тапкан. Ошондой эле бир нече дарбаза арстандары табылган. Бул эстелик Каратепеден бир аз алдараак деп эсептелет.

Ошондой эле Рим мезгилине таандык кээ бир вилла табылган. 1958-жылы азыр токойлуу болгон бул аймак Тарыхый улуттук парк деп жарыяланган.