Kok Gumbaz mosque in Shahrisabz

Кук Гумбаз мечити — Өзбекстандын Кашкадарья облусунун Шахрисабз шаарында жайгашкан архитектуралык эстелик. Мечит 1434-1435-жылдар аралыгында Улугбек Мирзо тарабынан атасы Шахрух Мирзого арнап курулган.

Мечиттин айванында тимурийлердин аттары жана курулуш мезгили жазылган тарыхый жазуулар сакталган.

Жайгашкан жери

Кук Гумбаз мечити Дорут Тилават ансамблинин (Шахрисабздын түштүгүндө, «Чорсу» соода комплексинин жанында жайгашкан) негизги мечити болуп саналат. Ал Гумбази Сайидон мавзолейи жана Шамсуддин Кулол мавзолейинин каршы тарабында курулган.

Бул мечит Дорут Тилават комплексинин негизги эстелиги болуп саналат.

Этимологиясы

Мечиттин көк кашакалар менен капталган чоң күмбөзү бар, бул анын атынын келип чыгышына негиз болгон.

Архитектурасы

Кук Гумбаз мечитинин курулушу чарчы формада, жалпы аянты 12,50 x 12,61 метр. Мечит көк кашакалуу күмбөз менен капталган. Имараттын төрт тарабында терең тыгырыктар орнотулган.

Мечиттин фасадынын оң жана сол тарабындагы мамылар жана булакхона бузулган. Имаратка чыгыш тараптан, 10 метр кендиктеги айван аркылуу кирилет. Пештактын бетинде көптөгөн геометриялык кооздоолор колдонулган. Имараттын фасады жана ички бөлүгүндө кашакалар бир катмарлуу. Араб тамгалары ар кандай түрдөгү салттык оюм-чиймелер менен кооздолгон. Мамылар менен аркаларда гүл сымал керамика колдонулган. Мечиттин ички бөлүгүнүн жалпы аянты 12,7 x 12,7 метр, анын тышкы күмбөзү көк, асман түс жана ак кооздоолор менен бербелендирилген. Алардын арасына Курандын аяттары жазылган. Залдын ички бөлүгүндөгү 8 кичине арка ромб сымал калкан түрүндөгү аркалар менен өз ара байланышкан жана он алты арка менен таянат. Кыш дубалдын бурчтарына орнотулган 4 чыгыр тепкич бар. Айвандын каптал дубалдарына кең арка аркылуу кирилет. Азыр алардын баары жабык.

Күмбөздөгү жазуулар

Мечиттин күмбөзү куфий жазуусундагы жазуулары менен мозаикалуу кыш кашакалар менен капталган. Чектин ортосунда, Ыйык Курандын «Фатх» сүрөсүнүн 1-3-аяттары сары фондо чоң ак тамгалар менен жазылган. Мечиттин күмбөзүнүн астында Ыйык Курандын «Жума сүрөсү» деген текст көк фондо кичине тамгалар менен жазылган. Бул бөлүк кийинчерээк оңдолгон.

Фасаддагы жазуулар

Пештактарда куфий баннаи жазуусунда «Аллах улуу» деген сүйлөм кайта-кайта жазылган жазуулар бар. Ошол эле учурда, Курандын «Бакара» сүрөсүнүн 127-128-аяттары көк фондо сулс жазуусунда жазылган. Бул жазуулар 1995-жылкы калыбына келтирүү учурунда оңдолгон.

Калыбына келтирүү

Кук Гумбаз мечити бир нече жолу калыбына келтирилген. Атап айтканда, ал 1970-жылдары жана Амир Темурдун 660 жылдыгына байланыштуу 1995-1996-жылдары калыбына келтирилген [4]. 1975-жылы жана 1992-1999-жылдары жүргүзүлгөн сапатсыз оңдоо иштеринин натыйжасында айрым жазуулар бузулган. Натыйжада мечиттин баштапкы көрүнүшү жоголгон.