Köneürgenç

Көне-Үргенч (параксча: کهنه گرگانج, романизацияланганы: Kuhna Gurgānj, сөзмө-сөз "Эски Гургандж"), Көнеүргенч, Эски Үргенч же Урганж деп да белгилүү, Түркмөнстандын түндүгүндөгү, Өзбекстан менен чектешкен чегарасынан түштүктө жайгашкан шаар. 2022-жылы анын жалпы калкы 37 176 адамды түзгөн.

Бул жер Хорезмдин борборунун калдыктарын камтыган байыркы Гургандж шаарынын ордуна жайгашкан. Байыркы шаардын тургундары 18-кылымдын башында жаңы конуш өнүктүрүү үчүн аны таштап кетишкен, ошондон бери Көне-Үргенч тынч бойдон калды. 2005-жылы Эски Үргенчтин урандылары ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Жалпы сереп

Аму-Дарыя дарыясынын түштүк жагында жайгашкан Эски Үргенч орто кылымдардын эң маанилүү жолдорунун бирине — батыш менен чыгыш цивилизацияларынын кесилишине, Улуу Жибек Жолуна — жайгашкан. Ал Түркмөнстандагы эң маанилүү археологиялык жайлардын бири, кеңири корголуучу ландшафт зонасында жайгашып, 11–16-кылымдарга такалган көптөгөн жакшы сакталган эстеликтерге ээ. Аларга мечиттер, кербен сарайдын дарбазалары, чептер, мавзолейлер жана минара кирет, алардын архитектуралык стили менен чеберчилигинин таасири Иранга, Ооганстанга жана кийинчерээк 16-кылымдагы Индиядагы Могол империясынын архитектурасына жеткен.

Этимология

Атаныязов мындай деп түшүндүрөт: "Кытай тарыхчыларынын эмгектеринде, 10-кылымдагы араб окумуштууларынын эмгектеринде грузин формаларында кездешкен Юэ-Гянь деген ат... Хорезмдин тургуну деген мааниде Гурганж формасында колдонулган.... жана -ж, Якуттун айтымында, дал эле... абат деген сөз сыяктуу эле, б.а. "айыл" жана "шаар" дегенди билдирет... Гурген деген сөздүн байыркы атын эске алганда, ...Гурганж топоними "Гурген шаары", "Гурген элинин шаары" деген мааниге ээ. Кийинчерээк Гурганж деген ат Урганч формасында колдонула баштаган." Бирок Гурген же Гургандын эмнени билдиргени бүгүнкү күнгө чейин түшүндүрүлгөн эмес.

Тарыхы жана өнүгүшү

Көне-Үргенчтин негизделген так күндөрү бүгүнкү күнгө чейин белгисиз бойдон калууда, бирок Кыркмолла дөбөсүндөгү (жайдагы негизги чептердин бири) археологиялык табылгалар шаарчанын б.з.ч. 5–4-кылымдарда эле бекем түзүлүшкө ээ болгонун көрсөтөт. Эң алгачкы жазма даректердин кээ бирлери Хорезмди 712-жылы араптар басып алганын көрсөтөт, алар иран тектүү Хорезм Афригид династиясынын борбору Кат шаарын алышкан. Шаар 10–14-кылымдардын ортосунда Кат ордуна Хорезм борбору катары даңазаланган. Гурганж маанилүү соода борбору болуп кызмат кылып, даңкы жана калкы боюнча Бухара сыяктуу башка көптөгөн борбордук азиялык шаарлар менен атаандашкан. Түштүктөн түндүккө, батыштан чыгышка карай негизги соода жолдорундагы стратегиялык жайгашуусунан улам ал абдан гүлдөгөн жана Борбордук Азиядагы илим менен маданияттын өнүгүшүнө зор салым кошкон.

1893-жылкы автордун айтымында, Джорджания же Жоржания өлкөнүн "экинчи борбору" болгон. Ал азыр Сарыкамыш көлүнө барган дарыя ложосу болуп көрүнгөн Куня-Дарыянын чыгыш учу болуп көрүнгөн Вадак каналында жайгашкан. Шаардын так эле чыгышында, аймакты сугарган жана Аму-Дарыянын Каспий деңизине агышын бөгөттөгөн Гурганж боосу болгон. 1221-жылы шаар да, боо да моңголдор тарабынан кыйратылып, тегерек-четиндеги аймак сазга айланган. Көп өтпөй Көне-Үргенч Жоржаниянын ордунда же анын жанында курулган.

1221-жылы Чыңгыз хан Борбордук Азияга моңгол басып кирүүсүнүн алкагында шаарды кыйратып, бул адамзат тарыхындагы эң каны төгүлгөн кыргындардын бири катары каралат. Иран тектүү Хорезм элинин көбү, эгер бардыгы эмес болсо, өлтүрүлгөн же сүрүлгөн, бул Хорезмдин түркчөлөшүшүнө жол ачкан. Басып кирүүнүн кыйратуучу таасирине карабастан, шаар кайра жанданып, мурунку статусуна кайра жеткен. Аны 14-кылымдагы бербер саякатчысы Ибн Баттута "түрктөрдүн эң чоң, эң улуу, эң сулуу жана эң маанилүү шаары. Анда сонун базарлар менен кең көчөлөр, көптөгөн имараттар жана мол азык-түлүк бар" деп сүрөттөгөн.

1373-жылы Тимур Хорезмге чабуул жасап, суфи династиясынын башкаруучусу Юсуф Суфи Тимурга багынган. 1379-жылы Юсуф Суфи Тимурга каршы көтөрүлүп, Тимур Үргенчти талкалап, Юсуф Суфи өлтүрүлгөн. 1388-жылы Үргенчтин суфи династиясы Тимурга каршы дагы бир жолу көтөрүлгөн; бул жолу Тимур Үргенчти жер менен жексен кылып, калкын кырган, шаардын сугаруу тутумун бузуп, шаар турган жерге арпа эктирип, болгону бир мечитти гана сактап калган. Бул, Аму-Дарыянын агымынын кескин өзгөрүшү менен айкалышып, Көне-Үргенчтин 16-кылымга чейин уланган кулашынын башталышы болгон, ошол кезде аны аймактык борбор катары Хива алмаштырган жана акырында ал таштап кетилген.

Аймакты кийинчерээк, 19-кылымдын башынан баштап, түркмөн эли жашоого башташкан, бирок алар негизинен эски шаардын сыртында өнүккөн, ал эми эски шаарды көрүстөн катары пайдаланышкан. Бирок азыр бул колдонуу токтотулган жана жайда кездешкен чирип бараткан мүрзө таштарын алып салуу боюнча аракеттер жасалды.

Жаңы Үргенч шаары түштүк-чыгышта, азыркы Өзбекстандын аймагында өнүктүрүлгөн. Эски шаар жайы боюнча алгачкы археологиялык изилдөөлөрдүн айрымдарын Александр Якубовский 1929-жылы жүргүзгөн.

Археологиялык калдыктар

Көне-Үргенчтин шаар планировкасы жоголгон жана бүгүнкү күнгө чейин болгону айрым эстеликтер гана турат. Булар кылымдар бою уланган мыкты архитектура жана курулуш салттарынын чыныгы жана бай үлгүлөрү. Имараттардын сакталуу деңгээли ар түрдүү, эң олуттуу реставрация иштери советтик доордо, акыркы отуз жыл ичинде салттуу ыкмалар менен материалдарды колдонуу менен жүргүзүлгөн.

Кутлуг-Тимур минарасы

Кутлуг Тимур минарасы, кыязы, бул жердеги эң таасирдүү курулма. Ал 11–12-кылымдарга такалып, бийиктиги 60 метрди түзөт, бул аны парктагы эң бийик эстелик кылат. Анын диаметри негизинде 12 метр, ал эми учунда 2 метр.