Mizdahkan

Миздахкан — Хожели шаарынын батышындагы археологиялык жай жана мүрзөлүк. Ал Каракалпакстандын Хожели районундагы дөбөлөрдө жайгашкан. Ал биздин заманга чейинки IV кылымда негизделип, акырындык менен Хорезмдин эң чоң шаарларынын бирине айланган. Бүгүнкү күндө ал Гяур-Кала чеби жана ислам мавзолейлери бар мүрзөлүктөн турат. Шаарга эң жакын дөбөлөр азыр да Хожелиден болгон каза болгон адамдарды коюу үчүн мүрзөлүк катары колдонулат.

Чеп бир нече жолу курчоого алынган, аны көзөмөлдөө Аму Дарыя дайрасынын делтасындагы аймакты көзөмөлдөө үчүн маанилүү болгон. Чептин планы араң көрүнөт, дубалынын кичине бөлүктөрү гана тура сакталган. Бүгүнкү күнгө чейин бир аз сакталган чептин жанындагы мүрзөлүк гана, 2024-жылы АКШнын Өзбекстандагы элчилиги жетектеген бекемдөө иштеринин жардамы менен.

Тарыхы

Миздахканда андан мурда да калк жашашы мүмкүн, бирок Гяур-Кала чебиндеги эң эрте курулмалардын калдыктары алардын биздин заманга чейинки IV кылымда курулганын көрсөтөт. Чептин каршысындагы дөбөдө мүрзөлүк курулган. Жергиликтүү легенда боюнча бул Адам атанын көмүү жайы, бул анын байыркы мезгилдерде ыйык статуска ээ болгонун түшүндүрүшү мүмкүн. Орто кылымдар мезгилинде зороастризм жана ислам салттары аралашкан, бул казылган көмүү жайлардан көрүнөт.

Анын эки чеби IX–XII кылымдарда курулган. Сөөк сактагыч (оссуарий) мүрзөлүгү дөбөнүн бүт батыш жарымын ээлейт. Мүрзөлүктөгү акыркы көмүү XIV кылымга таандык.

Чыңгыз хандын башчылыгындагы моголдор бул аймактын ирандык калкын кыргын кылышкан, ал эми белгилүү бир убакыттан кийин, 1338-жылы Көнё-Үргөнчкө каршы Тимурдун жортуулу учурунда, комплекс дээрлик толугу менен талкаланган. Миздахкан XIV кылымга чейин гүлдөп турган, ошол кезде Тимур Хорезмге каршы үч жортуул жасаган. Ал Миздахканга кол салып, аны урандыга айландырган, андан кийин шаар элсиз калып, бир эле көмүү жайы катары колдонулган. Бүгүн көрүнгөн мавзолейлердин жана кичине мечиттин көбү ушул мезгилге таандык.

Мүрзөлүк

Мүрзөлүк бир кезде зороастриялык мүрзөлүк болгон, кийинчерээк адамдарды ислам салттары боюнча коюу үчүн колдонулган. Мусулмандардан айырмаланып, зороастриялыктар өз өлгөндөрүн көргөн эмес, тескерисинче, дахма деп аталган жалпак чатырлуу мунаранын үстүнө денелерди таштап, жырткыч канаттуулардын жемине калтырышкан. Андан кийин алар тазаланган сөөктөрдү оссуарийлерге салышкан, алардын бир нечеси бул жерден табылган.

Легендаларда, Жерде не эркек, не аял болбогон, биринчи адам болгон Кеюмарс (же Гайомарт, зороастриялык мифологияга ылайык) бул жай менен байланыштырылат. Миздахканда ханыша Мазлум Хан Сулунун жер астындагы мавзолейи бар. Ошондой эле легендаларга ылайык, курулмадан ар жылы бир кыш кулап түшөт, акыркы кыш кулаганда дүйнө бүтөт. Адамзатты бул окуядан коргоо үчүн зыяратчылар зыярат кылганда курулмага кошумча кыштарды коюшат, бул аны тура тургузуп турат.

Миздахкандын батыш четинде XI кылымга таандык Юсуп Ишандын мүрзөсү жана орто кылымдарга таандык бир нече башка улуу мавзолейлер жайгашкан. Бул мусулман көмүү жайлары, кээ бир мавзолейлердин кооз жасалгалуу кашындары бар.

Гяур-Кала

Гяур-Кала чеби Миздахкандын эң түштүк бөлүгү. Ичинде кээ бир дубалдары жана курулмалардын планы көрүнгөн чептин калдыктары бар. Бул бекемделген дубалдардын ичинде эки маанилүү имараттын урандылары — от табынуучу ийбадатканасы жана сарай бар.

Чеп СССР мезгилинде археологдор тарабынан изилденген, бирок бүгүнкү күндө бул жайга кирүүгө эч кандай тоскоолдук жок.