Library of Celsus

Целс китепканасы (грекче: Βιβλιοθήκη του Κέλσου) — Түркиянын батышындагы Измир облусунун Сельчук шаарынын жанында жайгашкан, Анатолиядагы Эфес шаарындагы байыркы рим имараты. Имарат биздин заманыбыздын 110-жылдары Рим империясынын консулу Тиберий Юлий Аквила Полемеанус тарабынан өзүнүн атасы, мурдагы Азия проконсулу Тиберий Юлий Целс Полемеанустун урматына мүрзө эстелиги катары тапшырылган жана Аквиланын өлүмүнөн кийин, Рим императору Адриандын тушунда бүткөрүлгөн.

Целс китепканасы архитектуралык керемет катары эсептелет жана Рим империясынын аймагында сакталып калган байыркы дүйнөнүн улуу китепканаларынын бирден-бир үлгүлөрүнүн бири болуп саналат. Ал грек-рим дүйнөсүндөгү үчүнчү ири китепкана болуп, андан мурда гана Александрия менен Пергамдын китепканалары турган; анда болжол менен 12 000 кол жазма сакталган деп эсептелет. Целс китепкананын астындагы кире жайда кооздолгон мрамор саркофагда коюлган. Ичкериси болжол менен 180 чарчы метр (2000 чарчы фут) аянтты ээлеген.

Китепкананын ички бөлүгү жана андагы жазмалар биздин заманыбыздын 262-жылында жер титирөөдөн же готтордун басып алуусунан улам чыккан өрттө кыйрап кеткен, ал эми мандайкы бөлүгү (фасады) 10–11-кылымдардагы жер титирөөдөн бузулган. Ал көп кылымдар бою урандыда жатып, фасады 1970–1978-жылдары археологдор тарабынан кайрадан тургузулган.

Тарыхы

Целс биздин заманыбыздын 92-жылы Рим империясынын консулу болуп шайланганга чейин Рим армиясында командир болуп ийгиликтүү аскердик жана саясий карьера өткөргөн. Рим дини кызматчыларынын үй-бүлөсүнөн чыккан, Сарды же Эфестен чыккан гректешкен рим Целс, Рим республикасынын грек тилдүү чыгыш провинцияларынан консул — Рим империясындагы эң жогорку шайланма кызмат — болгон алгачкы адамдардын бири эле. Ал биринчи гректерден Рим сенатору болгон болушу мүмкүн, бирок бул тууралуу окумуштуулар арасында талаш бар. Кийинчерээк ал азыркы Түркиянын аймагына болжол менен төп келген Рим провинциясы Азиянын проконсулу, башкача айтканда губернатору болуп дайындалган. Целс Рим сенатору, консул жана претор болуп, тез эле кызмат тепкичи менен көтөрүлгөн. Кийин ал кызматтан кетип, туулган жери Эфеске кайткан.

Целс каза болгондон кийин, анын уулу Тиберий Юлий Аквила Полемеанус атасынын урматына грек жана рим ыкмаларын колдонуп китепкананы тапшырган. Бирок ал Аквиланын өзүнүн өлүмүнөн кийин гана бүткөрүлгөн. Жазуу боюнча Целс китепкананын окуу материалдарын каржылоо үчүн 25 000 денарий чоң мурас калтырган. Байыркы Рим маданиятында бай жана артыкчылыктуу адамдар кайрымдуулук кылып, өз байлыгын коомдун жалпы жыргалчылыгы үчүн пайдаланууга тийиш болгон. Бул рим ишеними Рим империясынын башка аймактарына, мисалы, Аквила атасынын урматына жана бүтүндөй Эфестин пайдасы үчүн китепкана курган грек шаары Эфеске да жайылган. Китепкананын өзү да билимди бөлүшүү жана сабаттуулукту өстүрүү сыяктуу рим баалуулуктарын чагылдырган.

Целстин үй-бүлөсү, кыязы, Рим императору Тибериянын тушунда (б.з. 14–37-жж.) Рим империясынын жараны болуп калган, себеби ал императордун урматына Тиберий деп аталган. Китепкана шаар үчүн ачык мейкиндик катары 117–135-жылдардан 262-жылга чейин иштеген. Негизги кабат чыгыш терезелерден түшкөн мол табигый жарык менен жарык болгон окуу бөлмөсү катары кызмат кылган. Дубалдагы тактарга орнотулган текчелер же армариялар папирус кол жазма орамдарын сактаган, аларды келгендер окуй алышкан, бирок китептердин көчүрмөлөрү сейрек жана даярдоо эмгекти көп талап кылгандыктан алып чыгууга уруксат берилбеген. Кошумча орамдар бөлмөгө коюлган өзүнчө турган сандыктарда сакталышы мүмкүн болгон, андай учурда китепкана он алты миңге чейин орамды сактай алган.

Китепкананын ичи жана андагы жазмалар 262-жылы өрттөн кыйрап кеткен, бирок бул өрттүн жаратылыш кырсыгынанбы же готтордун чабуулунанбы чыкканы азыр деле белгисиз бойдон калууда, анткени ошол жылы шаар экөөнө тең кабылган сыяктуу. Фасады гана сакталып калган, ал 10–11-кылымдардагы жер титирөөдөн улам урандыга айланганга чейин. 1970–1978-жылдар аралыгында немис археологу Волкер Михаэль Строка жүргүзгөн реставрация иштери өткөрүлгөн. Строка 1903–1904-жылдары австриялык археологдор аныктаган сыныктарды талдаган. Ошол эле учурда архитектуралык элементтердин айрымдары Вена жана Стамбулдагы музейлерге сатып алынган. Жетишпеген сыныктар көчүрмөлөр менен алмаштырылган же орду бош калтырылган. Фасады гана кайра тургузулган, ал эми имараттын калган бөлүгү урандыда бойдон калууда.