Mahmut Pasha Mosque

Махмут Паша мечити (түркчө: Mahmut Paşa Camii) — Түркиянын Истанбул шаарынын Фатих районундагы Улуу базардын жанындагы, XV кылымга таандык осмон мечити.

Тарых

Мечит, исламга өткөн грек Махмуд Паша, султан II Мехмеддин улуу визири буйругу менен курулган. 1464-жылы бүткөрүлгөн бул мечит шаар дубалдарынын ичинде атайын мечит катары курулган алгачкы имараттардын бири болгон. Ошол мезгилге чейин, шаардагы эрте мечиттердин көпчүлүгү Византия чиркөөлөрүнөн айландырылган болгон.

Мечиттин жана анын менен байланышкан кайрымдуулук имараттарынын вакфы (фонду) бир кыйла кеңири болгон, ал тегеректеги районго чачырап жайгашкан бир нече ар кандай имаратты камтыган. Бул II Мехмед Махмуд Пашага шаардын соода жүрөгүнүн жанындагы, кийин Улуу базар болуп калган аймактын так чыгыш жана түндүк тарабындагы бул районду өнүктүрүүнү тапшырган болушу мүмкүн экенин көрсөтөт. Демек мечит бул өнүгүүнүн борбордук элементи болгон.

Мечит толугу менен реставрацияланып, 2021-жылы кайра ачылган. Мүрзөнүн реставрациясы 2022-жылы дагы деле жүргүзүлүп жатты.

Архитектура

Мечит бирдей бир нече күмбөз менен жабылган негизги мейкиндиги бар Бурса стилинде долбоорлонгон. Бул көп өтпөй кичи кошумчалары бар бир чоң күмбөздүн пайдасына таштап коюлган эрте осмон стили. Бул жагдайда негизги мейкиндик ар бири 12,5 метр (41 фут) диаметрдеги эки бирдей күмбөз менен жабылган 2x1 тик бурчтукту түзөт. Михраб менен минбар тик бурчтуктун кыска тарабында жайгашкан. Эки жагындагы аймактар ар бири жөнөкөй кыйшык чатыр менен жабылган.

Мечиттин кире бериши Византия чиркөөсүнүн кире беришине окшош, тышкы портик (экзонартекс) жана ички портик (эзонартекс) менен, экөөнүн тең беш кичи күмбөзү бар. Тышкы портикти колдоп турган мамылар башында мрамордон болгон, бирок XVIII кылымда жер титирөөдөн зыян тарткандан кийин азыркы таш мамылар менен алмаштырылган. Махфил XIX кылымда кошулган, ал эми михраб менен минбар алмаштырылган; натыйжада, алар мечиттин калган бөлүгүнөн башка стилде.

Мечиттин аймагындагы Махмуд Пашанын сегиз кырдуу мавзолею (түрбе) кире беришиндеги жазуу боюнча хижра 878-жылга (б.з. 1473–1474) таандык. Анын сырткы бети фирюза жана индиго түстөрдө геометриялык оюм түзгөн кыштар менен кооздолгон, бул Истанбулдагы осмон архитектурасында уникалдуу өзгөчөлүк.

Комплекстин башка имараттары

Көптөгөн башка осмон мечиттериндей эле, Махмут Паша мечити вакф фонду (түркчө: vakıf) аркылуу бирге башкарылган бир нече имараттан турган чоңураак кайрымдуулук комплексинин — күллиенин бир бөлүгү болгон. Махмут Пашанын күллиеси мечит менен мавзолейге кошумча хамамды (коомдук мончо), хан же кербен-сарайды, медресени, имарет (ашканакана), махкеме (сот бөлмөсү) жана мектепти (башталгыч мектеп) камтыган. Вакф ошондой эле 27 үйдүн, болжол менен 100 дүкөндүн жана ар кандай башка жашоо жайларынын, кампалардын жана ат короолорунун башкарылышын да көрсөткөн, бул вакф фондун өз түрү үчүн өзгөчө бай кылган. Булардын ичинен бүгүнкү күнгө чейин гана хамам, кербен-сарай жана медресенин бир бөлүгү сакталып калган. Ар кандай имараттар тегеректеги райондун ар кайсы жерлерине чачыранды. Хамам менен кербен-сарайдан түшкөн кирешелер мечиттин тейлениши жана иштешине салым кошкон.

Мечиттин түндүк-батышында жайгашкан комплекстин хамамы б.з. 1466-жылы бүткөрүлгөн, бул аны шаардагы эң байыркы хамамдардын бирине айлантат. Анын архитектурасы жана жайгашуусу бир аз мурда II Мехмед курган Тахтакале хамамына абдан окшош. Башында ал кош хамам болгон, демек анда эркектер жана аялдар үчүн өзүнчө (бирок жанаш) бөлүктөр болгон, бирок аялдар бөлүгү кийинчерек бузулган. Хамам ошондой эле 1755-жылы өрттөн зыян тарткан жана 1953-жылы реставрацияланган. Ал бир мезгилде кампа катары кызмат өтөгөн, бирок азыр соода борбору катары иштейт.

Хамамдын түндүгүндө жайгашкан Махмут Паша комплексинин кербен-сарайы бүгүнкү күндө Кюркчю Хан («Мех соодагерлеринин кербен-сарайы») деп белгилүү. Ал 1467-жылы бүткөрүлгөн жана, убакыттын өтүшү менен айрым өзгөртүүлөр жана реставрациялар болсо дагы, Истанбулдагы сакталып калган эң байыркы кербен-сарай. Имарат анын көп бөлмөлөрүн (бир учурда 167ге жеткен) ээлеген дүкөндөр менен кеңселерден ижара акы чогултуу менен мечиттин вакф фондунун кирешесине салым кошкон. Кербен-сарай бүгүнкү күндө дагы дүкөндөр жана ишканалар тарабынан колдонулат.