Nuruosmaniye Mosque

Нуросмание мечити (түркчө: Nuruosmaniye Camii) — Түркиянын Стамбул шаарынын Фатих районундагы Чемберлиташ кичи районунда жайгашкан XVIII кылымдагы осмон мечити, ал 2016-жылы Түркиядагы ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесинин алдын ала тизмесине киргизилген.

Симеон Калфа аттуу грек мусулман эмес архитектор долбоорлогон Нуросмание мечити Европадан барокко жана неоклассикалык элементтерди алып келген жаңы осмон барокко стилинин үлгүсү болгон алгачкы монументалдуу осмон имараты болгон. Мечиттин кооздоосу жана анын ийри короосу анын барокко таасирлерин чагылдырат. Мечиттин күмбөзү Стамбулдагы эң чоңдорунун бирине кирет. Мечит бул кичи районго маданият, дин жана билим берүү борбору катары кызмат кылган чоңураак диний комплекстин (куллие) бир бөлүгү болуп саналат.

Константинополдо, Нуросмание мечитинин аймагы дагы деле турган Константин мамысы (түркчө: Çemberlitaş Sütunu) жайгашкан Константин Форумуна жакын жерде болгон. Мечиттин тегерегин Стамбулдун Улуу Базары (түркчө: Kapalıçarşı) курчап турат. Султан Ахмед мечити курулгандан кийин, Нуросмание мечити 100 жылдын ичинде курулган алгачкы падышалык мечит болгон.

Тарыхый маалымат

Мечит комплексин куруу султан I Махмуддун буйругу боюнча 1748-жылы башталып, анын бир тууганы жана мураскору султан III Османдын тушунда 1755-жылы аяктаган. Ал III Османдын урматына Нуросмание, б.а. «Османдын жарыгы» деп аталган.

Нуросманиенин курулушу I Ахмед Султан мечити курулгандан бери (XVII кылымдын башында) бир осмон султанынын Стамбулда өз падышалык мечитин куруусу биринчи жолу болгон, бул мурда ар бир султан үчүн салт болгон нерсе. I Махмуддун негизи бул салтты кайра калыбына келтирди. Мечит ошондой эле Европадагы ошол мезгилдеги барокко архитектурасынын таасиринде, жаңы осмон барокко стилинин үлгүсү болгон алгачкы монументалдуу осмон имараты болгон. Ал бул жаңы падышалык стилди жарыялап, классикалык осмон архитектурасынан ырааттуу алыстоону белгилеп, Стамбул шаарынын келбетин кайра калыптоого жардам берген.

Комплекс Стамбулдун экинчи дөбөсүнө курулган. Мечиттин курулушуна катышкан осмон катчысы Ахмед Эфендиге ылайык, бул жайды мурда белгилүү бир Фатма Хатун негиздеген кичирээк мечит ээлеген. XVIII кылымга чейин, бул мечит начарлап, жергиликтүү тургундар аны реновациялоо үчүн султан III Ахмедге кайрылышкан, бирок эч нерсе чыккан эмес. I Махмудго жаңы арыз жиберилгенде, султан текшерүү үчүн расмий кызматкер дайындаган жана мечиттин вакфы (кайрымдуулук фонду) мындан ары киреше алып келбегени аныкталган. Аны реновациялоого каржы бөлүүнүн ордуна, султан вакфты өзүнө алып, ошол жайды жаңы мечит куруу үчүн колдонууну чечкен. Ошентсе да, бул кыйла чоңураак курулуш тегерегиндеги бир нече мүлктү сатып алууну талап кылып, бул башында мүлк ээлеринин каршылыгына кабылган.

I Махмуд архитектурага жеке кызыгуусу менен белгилүү болгон жана Ахмед Эфендинин жазмалары султандын бул долбоорго карата жеке милдеттенмесин жана диндарлыгын баса белгилейт окшойт. Өз баянында, Эфенди I Махмуд курулуш жайын зыярат кылып жатканда «баркалуу дааныш» же руханий карыя менен жолуккан окуяны кошумчалайт. Даныш аны мечитти курганы жана кичи районго кубаныч алып келгени үчүн мактап, Кудайдан султанга сооп берүүсүн тиленген, ошондой эле I Махмудду долбоорду улантууга шыктандырган. Эфендинин баяны мактоо стилинде жазылганы менен, ал султан жана анын коштоочулары мечиттин курулушун кудай эркинин аткарылышы деп кабылдап, долбоордун тегерегинде белгилүү бир диний аура жайылтылганын божомолдойт. XVIII кылымдагы дагы бир катар осмон жазуучулары да мечитти курулгандан кийин мактаган, бул анын ошол мезгилде маанилүү деп кабылданышын билдирет. Эфендини да кошо, алардын бир нечеси күмбөздүн көлөмүн мактаганы менен, имараттын жаңы архитектуралык стили жөнүндө эч кандай ачык пикир билдиришкен эмес.

Мечитти Симеон Калфа же Симон Калфа аттуу мусулман эмес грек архитектор долбоорлогон. Бул чоң падышалык осмон курулушуна жетекчилик кылган алгачкы мусулман эмес архитектор болгон. Симеондун башкы жардамчысы Козма аттуу христиан адам болгон, ал эми анын карамагындагы таш усталардын көбү да христиандар болгон. Симеон менен Козма экөө тең мечиттин ачылыш аземинде улуу вазир тарабынан урматтуу чапан менен сыйланган. Окумуштуу Юнвер Рюстем бул мечиттин ачылышында христиан архитекторлор расмий түрдө урматталган алгачкы жолу болушу мүмкүн экенин жана бул ошол доордо осмон архитектурасында христиан усталарынын өсүп бараткан статусун чагылдырган деп белгилейт.

Мечит

Ыйбадат зал полдун деңгээлинен диаметри 25,4 метр (83 фут), бийиктиги 43,5 метр (143 фут) болгон бир күмбөз менен жабылган. Бул аны Айя-София жана Сулаймание мечитинен кийинки Стамбулдагы үчүнчү чоң тарыхый күмбөзгө айландырат. Мечит полдон дубалдар аркылуу күмбөздүн чатырына чейин созулган темир бекитүү системасын колдонот. Мечиттин материалы кесилген таштан жана мрамордон жасалган.