Mausoleum at Halicarnassus

Галикарнас мавзолейи же Мавзол мүрзөсү б.з.ч. 353–351-жылдары Галикарнаста (азыркы Түркиядагы Бодрум шаары) Кариядан чыккан анадолулук жана Ахемендиер Персия империясынын сатрабы болгон Мавзол жана анын карындашы-жубайы II Артемизия үчүн курулган мүрзө болгон. Имаратты грек архитекторлору Паростук Сатирос менен Приендик Пифий долбоорлогон. Анын бийик мүрзө курулушу, Мавзол б.з.ч. 360-жылы басып алып, аннексиялаган Ликиядагы (Нереида эстелиги сыяктуу) кошуна мамлекеттердин мүрзөлөрүнөн келип чыккан.

Мавзолейдин бийиктиги болжол менен 45 м (148 фут) болгон, анын төрт капталы төрт грек скульпторунун ар бири жасаган скульптуралык рельефтер менен кооздолгон: Афиналык Леохарес, Галикарнастык Бриаксис, Паростук Скопас жана Эпидаврлык же Афиналык Тимофей. Мавзолейде 400дөй өз алдынча турган скульптура болгон. Мавзолей эстетикалык жеңиш катары эсептелип, Сидондук Антипатр аны Байыркы дүйнөнүн жети керемети катары атаган. Ал 12–15-кылымдарда болгон ырааттуу жер титирөөлөрдөн кыйрап, талкаланган алты кереметтин ичинен эң акырында сакталып калганы болгон.

"Мавзолей" сөзү азыр жалпы мааниде жер бетиндеги мүрзөлөрдү атоо үчүн колдонулат.

Басып алуу

Б.з.ч. 4-кылымда Галикарнас Ахемендиер империясынын курамындагы, Кичи Азиянын батыш жээгиндеги кичине аймактык Кария падышачылыгынын борбору болгон.

Б.з.ч. 377-жылы аймактын номиналдуу башкаруучусу Миластык Гекатомн каза болуп, падышачылыкты уулу Мавзолго калтырган. Персдердин алдында жергиликтүү династ болгон Гекатомн бир катар кошуна шаарлар менен аймактарды өз колуна алган. Артемизия менен Мавзолдон тышкары, анын дагы бир нече кызы менен уулу болгон: Ада (Улуу Александрдын асырап алган энеси), Идриэй жана Пиксодар. Мавзол өз аймагын Анадолунун түштүк-батыш жээгине чейин кеңейтип, өзгөчө, Ксантос мүрзөлөрү сыяктуу көптөгөн монументалдуу мүрзөлөрү менен белгилүү болгон Ликия аймагын басып алган, ал жерден өз мавзолейи үчүн шыктануу алган.

Артемизия менен Мавзол Галикарнастан тегерек-тегерегиндеги аймакты 24 жыл башкарышкан. Мавзол жергиликтүү элден чыккан болсо да, грек тилинде сүйлөп, грек жашоо жана башкаруу тартибине суктанган. Ал жээк боюнда грек стилиндеги көптөгөн шаарларды негиздеп, грек демократиялык салттарын колдогон.

Мавзол көрүнүшү сонун жана басып алуудан коопсуз болгон жаңы борбор курууну чечкен. Ал Галикарнас шаарын тандады. Артемизия менен Мавзол шаарды жасалгалоо үчүн салыктан келген зор акча каражаттарын коротушту. Алар жаркыраган мрамордон жасалган айкелдерди, ийбадатканаларды жана имараттарды каттырышкан. Б.з.ч. 353-жылы Мавзол каза болуп, Артемизия жалгыз башкарышы керек болгон. Персия сатрабы жана Гекатомнид династы катары, Мавзол өзү үчүн ажайып мүрзө курууну пландаган болчу. Ал каза болгондо, долбоорду анын бир туугандары улантышкан. Мүрзө ушунчалык атактуу болгондуктан, Мавзолдун ысымы азыр бардык салтанаттуу мүрзөлөрдү атоочу сөзгө, "мавзолей" сөзүнө айланды.

Артемизия күйөөсү өлгөндөн кийин болгону эки жыл жашады. Алардын күлдөрү салынган урналар али бүтпөгөн мүрзөгө коюлду. Курмандык катары, мүрзөгө алып баруучу тепкичтерге көптөгөн өлгөн жаныбарлардын денелери коюлуп, андан кийин тепкичтер таш жана кыйратынды менен толтурулуп, кире беришти бекитип салган. Тарыхчы Улуу Плиниге таянсак, чеберлер өз колдоочусу каза болгондон кийин "бул иштин анын атак-даңкынын да, скульптордун чеберчилигинин да эстелиги экенин эске алып" жумушту улантууну жана бүтүрүүнү чечишкен.

Курулушу

Мавзол мүрзөнү өзү каза болордон мурун, Галикарнастагы курулуш иштеринин бир бөлүгү катары пландай баштаганы ыктымал, ошондуктан ал каза болгондо, Артемизия курулуш долбоорун улантты. Артемизия мүрзөнү куруу үчүн эч кандай чыгымдан кайра тартпады. Ал ошол мезгилдин эң таланттуу сүрөтчүлөрүн табуу үчүн Грецияга кабарчыларды жиберди. Алардын арасында Эфестеги Артемида ийбадатканасынын кайра курулушуна көзөмөл жүргүзгөн Скопас да болгон. Атактуу скульпторлор (Витрувий тартиби боюнча) төмөнкүлөр болгон: Леохарес, Бриаксис, Скопас жана Тимофей, ошондой эле жүздөгөн башка чеберлер.

Мүрзө шаарды карап турган дөбөгө курулган. Бүткүл имарат тосмолонгон короодо жайгашкан. Короонун ортосунда мүрзө турган таш платформа болгон. Таш арстандар менен курчалган тепкич платформанын үстүнө алып барган, ал өзүнүн тышкы дубалдарында кудайлар менен кудайиялардын көптөгөн айкелдерин алып жүргөн. Ар бир бурчунда ат үстүндөгү таш жоокерлер мүрзөнү кайтарган. Платформанын ортосунда мрамор мүрзө Мавзолейдин 45 м (148 фут) бийиктигинин үчтөн биринин чейин тарылып бараткан төрт бурчтуу блок катары көтөрүлгөн. Бул бөлүк кентаврлардын лапиттер менен согушун жана амазономахия учурундагы гректердин салгылашуусун чагылдырган рельефтер менен капталган.

Мүрзөнүн бул бөлүгүнүн үстүндө ар бир капталда он, жалпы отуз алты ичке мамы турган, ар бир бурчта эки капталга бир мам орток болгон; алар бийиктиктин дагы бир үчтөн бирине чейин көтөрүлгөн. Ар бир мам жуптарынын ортосунда айкел турган. Мамылардын артында мүрзөнүн массивдүү чатырынын салмагын көтөргөн бекем целла сыяктуу блок болгон. Бийиктиктин акыркы үчтөн бир бөлүгүнүн көбүн түзгөн чатыр пирамида түрүндө болгон. Анын үстүндө квадрига турган: төрт массивдүү ат Мавзол менен Артемизиянын сүрөттөрү отурган арабаны сүйрөп бараткан.