Mausoleum of Sheikh Juneyd

Шейх Жунейд мавзолейи (азербайжанча: Şeyx Cüneyd türbəsi) — Гусар районунун Хазра айылында жайгашкан. Хазра айылы Азербайжандын Дагестан менен чектешкен чекарасынан алыс эмес жерде турат. Ширваншахтар менен Ардебил шейхтери ортосундагы согуш мезгилинин тарыхынан белгилүү болгондой, Шах Исмаил I-дин чоң атасы Шейх Жунейд 1456-жылы Халилуллахтын аскери менен болгон согушта набыт болуп, ошол жерге коюлган. Анын мүрзөсүнүн үстүндөгү мавзолейдин курулушу бир топ кийин аткарылган. Комплекстин түндүк фасадындагы жазуу муну тастыктайт. Бинаны изилдөө курулуш жазуусу жайгашкан бөлүк мавзолейдин бинасына кийинчерээк уланма катары кошулганын көрсөтөт. Андан улам бул жазуу уланманын курулушу учурунда негизги бинадан бул жерге көчүрүлгөн деп таанылышы керек.

Тарыхы

Ошондой эле Шейх Жунейддин сөөгү XVI кылымда Ардебилге алынып кетилгени жөнүндө да маалымат бар. Бул маалыматка ылайык, сөөк мавзолей курулгандан кийин бир топ кийин Ардебилге алынып кетилген, же мавзолей сөөктүн жылдырылышы менен бир эле мезгилде курулган деп болжолдоо керек. Сафавийлердин мавзолей курулган мезгилге чейин мурунтан эле бийик бийликке ээ болгонун эске алсак, Сафавий династиясынын бийлигин бекемдөө үчүн согушта набыт болгон бабасынын сөөгүн жылдырган соң, шах I Тахмасп бул мавзолейди Шейх Жунейдге эстелик катары, бирок мечит-мавзолей мүнөзүндө курдурган деген болжол толук мүмкүн. Чынында эле, бул мавзолей күмбөздүү мечиттер менен көп жактан окшош.

Архитектурасы

Мавзолей тараптары 7,23 метр болгон төрт бурчтуу формада. Бинанын төрт дубалынын баарында терезе сыяктуу ачык жерлер бар. Батыш, чыгыш жана түштүк тараптан алар туурасы 4,67 метр, тереңдиги 2,9 метр болгон чоң ниша-портал түрүндө жайгашкан. Бурчтардагы кичине бөлмөлөрдүн пайда болушу, көрүнүшү боюнча кошумча бөлмө катары колдонулган, фасаддын композициялык элементи болгон бул портал-нишалардын болушуна байланыштуу. Түштүк-чыгыш уячалык бөлмөлөрдөн, фундамент деңгээлинде, күмбөзгө чыгуу жолу бар. Мавзолейдин бийиктиги 1,42 метр болгон ички дубалдары эки түстүү — көк жана карарыгыш кызгылт көк — төрт бурчтуу сырланган плиталар менен шахмат тартибинде каптанган. Сырдын сапаты начар экенин белгилей кетүү керек — анын бети тегиз эмес, жаракаларга жана көзенектерге толгон.

Төрт бурчтуу фундаменттен күмбөзгө өтүүнү камсыз кылган сталактит иштери интерьердин аныктоочу деталдары болуп саналат. Алардын мавзолейдин интерьериндеги үстөмдүк мааниси жөнүндө айтуу үчүн, сталактит тилкесинин бийиктиги болжол менен 4 метрге (3,88) жетет деп белгилесе жетиштүү. Чоң уячалары болгон сталактиттер биринчи көз карашта бинанын курулуш элементи катары кабылданат. Сталактиттердин биринчи катарынын бийиктиги 1,87 метр, экинчисиники — 1,7 метр. Жогорку сталактит тилкесинин үстүндө ички жагынан конус формасындагы күмбөз жайгашкан. Дубалдар менен сталактиттердин бүткүл бети, сырдалган плиталар менен каптанган ылдыйкы бөлүктөн башкасы, сыр менен каптанган. Мавзолейдин интерьери өзүнүн улуулугу менен тан калтырат. Мындай таасир бөлүктөрдүн жалпы масштабына, өзгөчө сталактиттердин турба сымал арка түзүлүшүнө байланыштуу.

Мавзолейдин түндүк канаты шексиз кийинки уланма болуп саналат. Бул бинанын жалпы планынан эле көрүнбөйт, бул уланма композициялык жактан мавзолей менен айкалышпайт, мунун үстүнө уланманын дубалдары мавзолейдин дубалына жөн эле бириктирилген, анын уландысы эмес экени да далил болуп саналат.