Merv

Мерв (түркмөнчө: Merw [ˈmeɾβ]; параксча: مرو [ˈmæɹv]), Мерв оазиси деп да аталган, Борбордук Азиядагы, тарыхый Жибек Жолунун боюнда, азыркы Түркмөнстандын Мары шаарынын жанында жайгашкан ири иран шаары болгон. Мерв ордунда адамдын жашоо конуштары б.з.ч. 3-миң жылдыктан б.з. 18-кылымына чейин болгон. Ал тарых бою көп жолу ээлик которгон. Ахемендиер империясынын учурунда ал Маргиана сатрапиясынын борбору болгон. Андан кийин аны эллинисттик падышалар, парфиялыктар, сасаниддер, араптар, газнавиддер, селжуктар, хорезмшахтар жана тимуриддер, ошондой эле башкалар башкарышкан.

Мерв тарыхы бою бир нече мамлекеттин борбору болуп кызмат кылган. 9-кылымдын башында Мерв халиф аль-Мамундун ордосу жана бүткүл ислам халифатынын борбору болгон. Кийинчерээк ал Хорасандын тахириддик башкаруучуларынын ордосу болуп кызмат кылган. 11–12-кылымдарда Мерв Улуу Селжук империясынын борбору болуп, анын кулашына чейин ошондой бойдон калган. Ушул мезгилде Мерв ислам илими менен маданиятынын негизги борборуна айланып, атактуу акындарды, музыканттарды, дарыгерлерди, математиктерди жана астрономдорду тартып, аларды өзү да жетиштирген. Улуу перс полиматы Омар Хаям, башкалардын арасында, Мервдеги обсерваторияда бир нече жыл иштеген. Перс географу жана саякатчысы аль-Истахри Мерв жөнүндө мындай деп жазган: "Иранда бул элдей талант жана билимдүүлүгү менен белгилүү башка эч бир аймак жок". Араб географу Якут аль-Хамави Мервде 10гө жакын зор китепкана бар экенин эсептеген, алардын арасында 12 000 томду камтыган чоң мечиттеги китепкана да болгон.

Мерв ошондой эле популярдуу зыярат жайы болгон жана бир нече дин аны ыйык деп эсептешкен. Зороастризмде Мерв же Моуру кудай Ахура Мазда жараткан 16 идеалдуу жердин бири болгон. 5–11-кылымдардын ортосунда Мерв чыгыш сирия митрополиясынын ордосу болуп кызмат кылган. Ислам пайгамбары Мухаммеддин тукуму, он эки имамдуу шиизмдин 8-имамы Али ар-Рида Багдаддан Мервге көчүп келип, ал жерде бир нече жыл жашаган. Кудайдын кайра тирилиши экенин ырастап көптөгөн жолдоочуларды жыйнаган "Жасалма Пайгамбар" аль-Мукаанна Мервде туулуп, кыймылын ушул жерден баштаган.

12–13-кылымдарда Мерв калкы 500 миңге жеткен дүйнөдөгү эң чоң шаар болушу мүмкүн эле. Ушул мезгилде Мерв "Марв аль-Шахижан" (Улуу Мерв) деп аталып, көп учурда "чыгыш ислам дүйнөсүнүн борбору" деп аталган. Географ Якут аль-Хамавинин айтымында, шаар жана анын курулмалары бир күндүк саякат аралыгынан көрүнгөн. 1221-жылы шаар басып кирген моңгол ордосуна өз дарбазаларын ачкан, бул зор кыйратууга алып келген. Тарыхый маалыматтарга караганда, качкындарды кошкондо, бүткүл калк өлтүрүлгөн; Толуй хан 700 000 адамды кырганы айтылат. Моңгол кыйратуусунан кийин жарым-жартылай кайра курулганы менен, шаар мурунку гүлдөгөн абалына кайра келе алган эмес. 1788–1789-жылдары шаар Бухара эмираттыгынын шахы Мурат тарабынан акыркы жолу жерге тегиз кылынып, калкы депортацияланган. 1800-жылдарга карата, орустардын кысымынын алдында, Мервдин тегерек-четиндеги аймак толугу менен ээн калган.

Бүгүнкү күндө бул жайды Түркмөнстан өкмөтү "Байыркы Мерв" мамлекеттик тарыхый жана маданий паркы катары сактап турат. Ал 1987-жылы түзүлүп, Түркмөнстандын мыйзамдары менен жөнгө салынат. Ал Борбордук Азиядагы тарыхый Жибек Жолунун боюндагы оазис шаарларынын эң байыркысы жана эң жакшы сакталганы. Азыр деле кээ бир курулмалар, өзгөчө акыркы эки миң жылдыкта курулгандары, бүгүнкү күнгө чейин турат. ЮНЕСКО байыркы Мерв жайын Бүткүл дүйнөлүк мурас объектиси катары каттаган.

Тарыхы

Мервдин тамырлары тарыхка чейинки мезгилге кетет: археологиялык изилдөөлөр б.з.ч. 3-миң жылдыкка чейин барган айыл жашоосунун көптөгөн изин ачып, аймакты маданий жактан Бактрия-Маргиана археологиялык комплекси менен байланыштырган. Зенд-Авестанын (Авестага комментарийлер) географиясы Мервди (Моуру аты менен) Балхтын катарында эскерет. Зороастризмде кудай Ахура Мазда Мовруну он алты идеалдуу жердин бири катары жараткан.

Ахемендиер империясынын учурунда (б.з.ч. болжол менен 550–330-жж.) тарыхый жазмалар Мервди белгилүү маанилүү жай катары эскерет: Маргу аты менен ал перс монархы Улуу Дарийдин Бехистун жазууларынын (б.з.ч. болжол менен 515-жыл) бир сатрапиясынын курамында пайда болот. Мервдин биринчи шаары Улуу Кирдин (б.з.ч. 559–530-жж.) Ахемендиер экспансиясынын бир бөлүгү катары б.з.ч. 6-кылымда негизделген, бирок кийинки катмарлар бул жердеги ахемендиер деңгээлдерин терең каптап калган.

Эллинисттик доор

Улуу Александрдын Мервге сапары жөн гана уламыш, бирок шаар бир мезгилге анын урматына Александрия (Ἀλεξάνδρεια) деп аталган. Ал б.з.ч. 323-жылы каза болгондон кийин, ал Селевкиддердин, грек-бактриялыктардын (б.з.ч. 256–125-жж.), парфиялыктардын жана сасаниддик мамлекеттердин Маргиана провинциясынын борбору болгон.

Селевкиддик башкаруучу Антиох Сотер (бийлиги б.з.ч. 281–261-жж.) аны Антиохия Маргиана деп кайра атаган. Ал шаарды азыр Гяур Кала чеби деп аталган жерде кайра курган жана кеңейткен. Харакстык Исидор Антиохия "сугарылбаган" (Ἄνυδρος) деп аталганын жазган.

Парфия доору

Селевкиддер династиясы кулагандан кийин (б.з.ч. 63-жыл), Бактрия, Парфия жана кушандар кезеги менен бийликти алышкан. Б.з.ч. 53-жылы Каррей салгылашуусунан болжол менен 10 000 рим согуш туткуну Мервге депортацияланганы белгилүү.

Мерв ислам мезгилине чейин көп кылым бою будда монастыр-ийбадатканалары болгон будда билиминин ири борбору болгон. Гяур Кала жана Байрамалы жерлеринде буддизм көп учурда жергиликтүү будда ступаларында аткарылып, көзөмөлдөнгөн.