Sultan Sanjar's mausoleum

Ахмад Санжардын мүрзөсү — Хорасандын селжук башкаруучусу Ахмад Санжарды эскерүү үчүн курулган мавзолей. Ал 1157-жылы Түркмөнстандагы Каракум чөлүндөгү орто кылымдык Мерв шаарында курулган. Санжар өз бийлиги учурунда, акырында огуздар тарабынан жеңилгенге чейин, бир нече басып алууларга жана көтөрүлүштөргө каршы согушкан. Огуздар тарабынан талап-тоногондон кийин Мерв кулдырап, 1221-жылы моголдор ага чабуул коюп, мавзолейди өрттөп жиберишкен. Кийинчерээк ал XX жана XXI кылымдарда советтик, түркмөн жана түрк архитекторлору тарабынан калыбына келтирилген. Мүрзө ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине кирген «Байыркы Мерв» мамлекеттик тарыхый-маданий паркынын бир бөлүгү болуп саналат.

Мүрзөнү Улуу Жибек Жолунун боюнда Санжардын мураскери Мухаммад ибн Азиз курдурган. Ал бийиктиги 27 метр болгон күмбөзү бар куб формасында. Дубалдардын бийиктиги 14 метр, ал эми күмбөздүн бүтүндөй туурасы 17ге 17 метр. Реставрациялоолорго карабастан, мүрзөдө экинчи кабат, көгүш-жашыл түс менен капталган сырткы күмбөз жана комплекстеги тегерек-четиндеги имараттар сыяктуу элементтер али жетишпейт. Урандыда болсо да, мүрзө дүйнөлүк селжук диний эмес мүрзө архитектурасынын сакталып калган аз санда мисалдарынын бири болуп саналат. Анын кыска пропорциялары жана сырткы күмбөздү курчаган он алты бурчтуу формасы кийинки архитектуралык иштерге таасир эткен.

Ахмад Санжар жана анын бийлиги

Селжук башкаруучусу Абу-л-Харис Ахмад Санжар ибн Малик-Шах, же Ахмад Санжар (туулган 1085-ж. — өлгөн 1157-ж.), 40 жыл бою бийлик жүргүзүп, Мервде (азыркы Түркмөнстанда) чыгыш Персияны башкарган. Мураскерлик согуштарынан кийин, Санжар 10 же 12 жашында, өз тууганы Берк-Ярук тарабынан дайындалып, тахка отурган. Бийлигинин башталышында ал 1097-жылы газнавиддердин жана 1098-жылы түркмөндөрдүн көтөрүлүштөрү жана басып алуулары сыяктуу бир нече аракеттерди басып чыгарган. Бирок, ал 1141-жылы Катванда Батыш Ляо империясы деп да белгилүү болгон кара кытайларга каршы биринчи жеңилишине дуушар болгон.

Бирок кийинки он эки жыл ичинде, бийлигинин калган мезгилинде, Санжар 1141-жылы Хорезм губернатору жана 1152-жылы Гур провинциясынын вассал башкаруучусу сыяктуу атаандаштарынан келген кагылышууларды баса берген. Кээ бир тарыхчылар бул адамдар Катван жеңилиши анын алсызданганын билдирет деп ката ойлошкон дешет. Орто кылымдык булактар анын башкаруусун гүлдөгөн доор катары сүрөттөшөт. 1153-жылы Санжар огуздар тарабынан туткунга алынып, 1156-жылы качып чыккан. Ал туткунда болгон учурда, түркмөндөр провинцияны талкалап, талап-тоногон. Мерв бул чабуулдан эч качан калыбына келе алган эмес. Огуздар улема имараттарын нышанга алып, атүгүл көптөгөн окумуштууларды өлтүрүшкөн, бул интеллектуалдык жана диний элитага чоң зыян келтирген. Бул талап-тоноо Санжарга өз коомун кайра куруусун абдан кыйындаткан.

Могол басып алуулары

1221-жылы Толуй жетектеген моголдор Мервге чабуул коюшуп, шаар жети күндүк курчоодон кийин багынган. Шаар багынгандан кийин, моголдор анын тургундарын кырып, болжол менен төрт жүз усталарды жана бир катар балдарды кулга айландырышкан. Араб тарыхчысы Али ибн ал-Асир Мервди моголдор талкалаган учурда 700 000 адам өлтүрүлгөнүн айтат. Моголдор Ахмад Санжардын мүрзөсүн кошо алганда, шаардын көпчүлүк имараттарын өрттөп жиберишкен. Ибн ал-Асирдин айтымында, моголдор «шаарды өрттөп, султан Санжардын мавзолейин күйгүзүп жиберишкен, баалуу буюмдарды издеп анын мүрзөсүн казышкан». Өрт имаратка чоң зыян келтирип, мавзолейдин сырткы кирпич кладкасынын көп бөлүгүн кыйратып, имараттын сырткы күмбөзүнүн урап түшүшүнө себеп болгон. Могол басып алуусунан кийинки мезгилде Мерв катуу калксыз калып, мүрзө көп кылымдар бою кароосуз калгандыктан ого бетер начарлаган.

Кийинки тарых

1879–81-жылдары жасалган отчетто мүрзө чахар багдын борборунда, кичине мүрзөлөр жана көрлөр менен курчалган абалда турат деп сүрөттөлөт. Мавзолейдин алгачкы сүрөттөрүн 1896-жылы В. А. Жуковский жана 1926-жылы Э. Кон Винер тартышкан. Бул сүрөттөр имараттын урап түшкөн күмбөзүн жана катуу зыян тарткан галереяларын көрсөтөт. Советтик архитектор Н. М. Бачинский 1937-жылкы реставрация учурунда имараттын биринчи конструктивдик анализин аяктаган. Бул реставрация долбоору мүрзөгө жанаша жайгашкан чоң мечиттин негиздерин да ачкан. Кийинки реставрация иштери 1950-жылдары советтик өкмөт тарабынан жүргүзүлгөн.

1980–1990-жылдары мүрзөнүн батыш эшигине жана кирүү аймагына кеңири өзгөртүүлөр киргизилген. Эшик жаңы кирпичтер менен курчалып, кирүү аймагына чейинки тепкичтер курулуп, асфальтталган жана дубал менен курчалган алды короо тургузулган. 1980-жылдардын аягында аяктаган реставрация сынга алынган, анткени ал мавзолейдин түпнуска кирпич кладкасынын көп бөлүгүн болжолдуу реконструкция үчүн алып салган же жаап койгон. 1996-жылы мавзолейдин күмбөзүнө цемент капкак кошулган. 1996-жылы жүргүзүлгөн казуулар мүрзөгө жанаша жайгашкан базар жана кербен-сарайды да ачкан. 1999-жылы ЮНЕСКО Ахмад Санжардын мүрзөсүн кошо алганда, байыркы Мервдин эстеликтерин Бүткүл дүйнөлүк мурас объектиси деп жарыялаган. 2002-жылдын апрелинен 2004-жылдын майына чейин, Түркия өкмөтүнүн жардамы менен кеңири оңдоо иштери жүргүзүлгөн. Түркия каржылаган долбоор ЮНЕСКО тарабынан каралып, бекитилген жана имараттын түпнуска дизайнына ишенимдүү болууга умтулган.

Архитектура

Мавзолей бийиктиги 27 метр, туурасы 17ге 17 метр болгон. Дубалдардын бийиктиги 14 метр болуп, олуттуу жасалгасы жок болгон. Ал мурда эң чоң селжук мүрзөлөрүнүн бири болгон, кенен галереясы жана кош күмбөзү бар болуп, ички күмбөз көк глазурланган кирпичтерден турган, ал эми барабан төрт чекитте таянычтар менен бекемделген. Санжардын мавзолейи мечит жана сарайдан турган чоңураак комплекстин бир бөлүгү болуп, кенен короонун ортосунда жайгашкан.