Mir-Sayid Bakhrom Mausoleum

Мир-Сайид Бахром мавзолею (өзбекче: Mir Said Bahrom) — Өзбекстандын Навои шаарына жакын Кармана шаарындагы 10–11-кылымдарга таандык мавзолей. Мир-Сайид Бахромдун Бухарадагы Саманийлер мавзолейине, Самарканд облусундагы Араб-Ата мавзолейине жана Сурхандарыя облусундагы Ак Остона Бобо мавзолейине окшош белгилери бар.

Бул курулма Өзбекстандагы эң кичине мавзолей. Мир-Сайид Бахромдун мавзолеюн 1942-жылы археолог жана чыгыштаануучу Антонина Писарчик тапкан. Андан кийин мавзолей бир нече жолу оңдолгон. Ал 1976-жылы толугу менен реставрацияланган.

Архитектурасы

1947-жылы жайында мавзолейдин ичиндеги алебастр сыбагы алып салынганда, окумуштууларга мавзолейдин архитектурасын кылдат изилдөөгө мүмкүнчүлүк болгон. Изилдөөлөргө ылайык, мавзолей дээрлик чарчы формада болгон, ички өлчөмдөрү 4,47×4,40 м түзгөн. Дубалдары ганчхок жардамы менен 21×21×2,5 см өлчөмдөгү кичине күйдүрүлгөн кыштардан жасалган.

Мавзолей Саманийлер мезгилинин архитектурасына мүнөздүү стилде күйдүрүлгөн кыш менен кооздолгон. Фасады кырлуу чеги менен 3 бөлүктөн турат. Анын фасады жана эки капталы кичине кыштардан жасалган. Куран аяттары Равактын четинде куфий жазуусунда жазылган. Чатырда жаа тибиндеги чукулган тосмо бар, ал эми тирөөчтөрдөгү кыштар «кош» стилинде жупташтырылып коюлган. Капталдагы жана арткы дубалдар кооздолбогон. Ички күмбөз негиздүү сегиз кырлуу аркага (5 кыш мамыга) таянат. Үстү кыштан жасалган (26,5×26,5×5 см). Мавзолей бир нече жолу (1960–70-жылдары) оңдолгон жана алгачкы көрүнүшүн жоготкон. Мавзолей архитектуралык бөлүктөрдүн так пропорциясы жана нускаларынын ыкчамдыгы менен айырмаланат.

Мир-Сайид Бахром мавзолейинин кире беришинин (түштүк дубалы) эки тарабында 21×21×2,5 см өлчөмдөгү күйдүрүлгөн кыштан жасалган сегиз кырлуу мамылар тургузулган. Бул кыштардын шахмат такта сымал нускасы мамыларга көбүкчө көрүнүш берип, мамылардагы жарык менен көлөкөнүн контрастын күчөтөт. Мындай формадагы мамылар Саманийлер мавзолейинин архитектурасына мүнөздүү. Ушул эле көрүнүштөгү формалар кире бериштин аркасынын тегерегинде да бар. Бирок бул учурда элес мамыдагыдан алда канча кичине жана ичке, туурасы 10,5 см. Бул формалар жарым-жартылай күйдүрүлгөн кыштардан жасалган. Бул шахмат такта сымал оюулар сызыктар менен бириктирилген кесилишкен меандр жана чарчылары бар кең, бедер аркага кирет.

Мир-Сайид Бахромдун мавзолею бир нече оңдоонун натыйжасында алгачкы көрүнүшүн жоготкон. Мавзолейдин батыш тарабында табигый дөбө болгон. Дөбөнү Мир-Сайид Бахромдун мүрзөканасы курчаган (азыр бул жерде ресторан бар). Мавзолейдин чыгыш тарабында Мир-Сайид Бахром мечити болгон (азыр анын ордунда парктын бир бөлүгү жана тегиз жер бар). Дөбө, мүрзе жана мечит советтик мезгилде бузулуп, тегизделген. Мавзолейдин сыртында төрт чоң (бийиктиги 1 м жана табаны 50×50 см) жана бир кичине (бийиктиги 50 см, табаны 25×25 см) декоративдик таш мамылар бар, алар Мир-Сайид Бахромдун айваанына (пешайванына) коюлган мамыларга таандык деп эсептелет.

Мавзолей 1976-жылы негизги реставрациядан өткөн, жанаша имараттар жана мүрзөкана бузулган. 1985–1990-жылдары Мир-Сайид Бахром мавзолейинин түштүк жана чыгыш тараптарында (бузулган мечиттин ордунда) балдар үчүн көңүл ачуу парки курулган. Парктын жанында 140 орундуу жайкы кинотеатр, балдар музыка мектеби жана балдар спорт мектеби курулуп, пайдаланууга берилген.

Археологиялык изилдөөлөр

20-кылымдын биринчи жарымында советтик археологдор Карманада экспедицияларды уюштуруп, тарыхый курулмаларды изилдей баштаганда, Мир-Сайид Бахром мавзолейинин фасады таанып болбос даражада сыбалган болгон, бир тарабы мечит менен байланышкан айвандар менен капталган, ал эми сырттан түндүк жана батыш дубалдары гана көрүнгөн. Ушул себептен көптөгөн изилдөөчүлөр мавзолейди заманбап имарат деп ойлоп, ага эч кандай көңүл бурушкан эмес.

1934-жылы Зарафшан археологиялык экспедициясынын мүчөлөрү Мир-Сайид Бахромдун мүрзөсүндө изилдөө жүргүзүшкөн, бирок ката кетирип, аны кийинки мезгилдин курулмаларынын арасына кошуп коюшкан. Экспедициянын мүчөсү Василий Шишкин имараттын бедер нускасынын схемалык сүрөтүн өз күндөлүгүнө тартып койгон.

1942-жылы Карманадагы архитектуралык эстеликтерди изилдөөгө адистешкен археолог Антонина Писарчик бул мавзолейге көңүл бурган жана мавзолейдин кыскача сыпаттамасы жана бир нече сүрөттөрү менен китеп чыгарган. 1947-жылы мавзолей архитекторлор жана археологдор тарабынан кылдат изилденип, тышкы жана ички ашыкча сыбактар кырылып алынган.

Бүткүл дүйнөлүк мурас статусу

Бул объект 2008-жылдын 18-январында ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастын алдын ала тизмесине маданий категория боюнча кошулган. Ал акыры 2023-жылы «Жибек жолдору: Зарафшан-Каракум коридору» тизмесинин курамында Бүткүл дүйнөлүк мурас объекти катары расмий катталган.