Mopsuestia

Мопсуестия (байыркы грекче: Μοψουεστία жана Μόψου ἑστία, романизацияланган: Mopsou(h)estia жана Μόψου Mopsou жана Μόψου πόλις жана Μόψος; византия грекчеси: Mamista, Manistra, Mampsista; арабча: al-Maṣṣīṣah; армянча: Msis, Mises, Mam(u)estia; азыркы Якапынар) — Пирамос дарыясынын (азыркы Джейхан дарыясы) боюндагы Тектир Киликиядагы байыркы шаар, Киликиядагы байыркы Антиохиядан болжол менен 20 км (12 миля) чыгышта жайгашкан (азыркы Адана, түштүк Түркия). Шаардын пристанынан дарыя Жер Ортолук деңизине чейин, 40 км (24 миля) ашык аралыкка, кайык менен сүзүлөт.

1879-жылкы «A Latin Dictionary» китеби, 1898-жылкы «Dictionary of Classical Antiquities» китеби, 1913-жылкы Католик энциклопедиясы жана 1920-жылкы «La Cilicie» эмгеги ошол мезгилде шаар Миссис же Мессис деп аталганын эскерет, бирок 1960-жылы аты Якапынарга алмаштырылган.

Тарыхы

Бул шаардын негизделиши Троян согушунан мурда жашаган, шаар да анын атын алган пайгамбар Мопсуска таандык, бирок христиан дооруна чейин ал сейрек эскерилет. Ат Μόψου ἑστία, «Мопсустун үйү (гестия)» деп чечмеленген. Улуу Плиний аны Мопсостун эркин шаары деп атайт (Hist. nat., V, 22), бирок кадимки аты, Стефан Византиялыкта жана бардык христиан географтары менен тарыхчыларында кездешкендей, Мопсуестия. Селевкид империясынын мезгилинде шаар Пирамостогу Селевкия атын алган (классикалык грекче: Σελεύκεια πρὸς τὸν Πύραμον, Seleukeia pros ton Pyramon; латынча: Seleucia ad Pyramum), бирок рим басып алуусу учурунда бул аттан баш тартылган. Тыйындар менен жазуулар Адриан доорунда ал Адриана, Деций доорунда Деция ж.б. деп аталганын көрсөтөт. Констанций II ал жерге Пирамостун үстүнөн ажайып көпүрө курган (Малала, Chronographia, XIII; P.G., XCVII, 488), кийинчерээк аны Юстиниан калыбына келтирген (Прокопий, De Edificiis, V. 5), жана жакында дагы бир жолу калыбына келтирилген.

Шаардын жанында Антиох IX Кизикендин уулу Антиох X Евсебес менен Селевк VI Эпифандын ортосунда салгылашуу болгон. Антиох жеңип, Селевк Мопсуестияда башпаанек тапкан, бирок Мопсуестиянын тургундары аны өлтүрүшкөн. Анын бир туугандары Антиох XI менен Филипп I өч алуу үчүн Мопсуестияны талкалашкан жана алардын аскерлери Антиох X дин аскерлерине каршы согушкан, бирок жеңилишкен.

Христиандык дин Мопсуестияга өтө эрте кирген окшойт, жана III кылымда Самосаталык Павелдин каршылашы, епископ Теодор жөнүндө эскерилет. Шаардын тарыхындагы алгачкы христиан мезгилинин дагы башка белгилүү тургундарына ыйык Авксентий (өл. 360) жана 392-428-жылдары епископ болгон, Несторийдин мугалими Теодор кирет. Бул епископ орду Католик чиркөөсүнүн титулярдык орундар тизмесине кирет. Киликиянын көпчүлүк бөлүгү менен бирге, бул аймак 630-жылдардын аягында арабдар тарабынан рим контролунан тартып алынган.

684-жылы император Константин IV Мисисти анын кичине араб гарнизонунан кайра тартып алган, жана ал 703-жылга чейин императордук ээлик болуп калган (Теофан, «Chronogr.», A. M. 6178, 6193), андан кийин арабдар аны кайра басып алып, чеп-курулмаларды кайра курушкан, мечит курушкан жана туруктуу гарнизон сакташкан. Чек арадагы жайгашкандыгынан улам, шаар үчүн бир нече жолу согушулган жана убагы-убагында византиялыктар тарабынан кайра басып алынган: 964-жылы аны I Иоанн Цимисхиин византия аскерлери курчоого алганы менен, кыйрата алышпаган, бирок кийинки жылы Никифор Фока узакка созулган жана оор курчоодон кийин басып алган.

Ошол кезде Мопсуестиянын калкы 200 000 адамды түзгөн, алардын кээ бирлери мусулман болгон, жана византиялыктар шаарды кайра христианга айландырууга аракет кылышкан. 1090-жылдардын башында түрк күчтөрү шаарды басып алган, бирок 1097-жылы Танкред жетектеген крест жортуулчуларынын аскерлери аларды кубалап чыгарып, шаар менен анын стратегиялык портун ээлеп, аларды Антиохия төрөлүгүнө кошкон. Ал крест жортуулчулары, армяндар жана гректердин ортосундагы ички согуштан катуу жабыркаган, алар аны жоготуп, кайра басып алышкан, айрыкча 1106, 1132 жана 1137-жылдары. Акырында, 1151-1152-жылдары армян барону Торос II шаарды басып алып, I Андроник Комнин жетектеген грек каршы кол салуусун жеңген. Андан кийин ал Киликия Армен падышалыгынын ээлигинде калган, бирок 1266, 1275 жана 1322-жылдары мамлюктар тарабынан кыска мөөнөткө басып алынып, тоноло тургузулган. Венециялыктар менен генуялыктарга армяндар тарабынан Индиядан алынып келинген товарларды сактоо үчүн пристандын жанында кампаларды кармоого уруксат берилген. Армяндар 1347-жылы мамлюктар тарабынан биротоло кубалап чыгарылган. Шаар бир нече чиркөө соборунун жайы болгон жана төрт армян чиркөөсүнө ээ болгон; грек епархиясы XIV кылымдын башында дагы эле бар болгон (Le Quien, Oriens Christianus, II, 1002). 1432-жылы франциялык Бертрандон шаар мусулмандар тарабынан башкарылганын жана көпчүлүк бөлүгү бузулганын билдирген. 1515-жылы Мопсуестия жана бүткүл Киликия султан Селим I тарабынан Осмон империясынын курамына кошулган. Ошондон бери ал бара-бара кичирейип, Мисис кичине кыштагына айланган. Мисис 1960-жылдары Якапынар деп өзгөртүлгөн. Бүгүнкү күндө орто кылымдардагы чеп-курулмалардын бир бөлүктөрү гана сакталып калган. Бирок XIX кылымдын ортосунда айлампа дубалдар менен мунаралардын гравюрасы жасалган. Мисис мозаика музейи 1959-жылы, аймактан табылган, атактуу «Самсон мозаикасын» кошуп алганда, мозаикаларды көргөзмөгө коюу үчүн негизделген.

Виктор Ланглуа шаарда сулуу грек жазуусун тапканын жана аны Францияга көчүрүүгө аракет кылганда, жазуу Пирамос дарыясына түшүп кетти деп жазган.