Nevalı Çori

Невалы Чори (түркчө: Nevali Çori, курдча: Newala Çorî) — Түркиянын Түштүк-Чыгыш Анадолусундагы Шанлыурфа провинциясында, Евфраттын орто агымында жайгашкан алгачкы неолит доорунун конушу. Ал идиш-аяксыз неолит В мезгилине (б.з.ч. 8400–8100-жылдар) таандык жана «Таш Тепелер» эстеликтеринин бир бөлүгү болуп саналат. Бул жер дүйнөдөгү эң байыркы белгилүү ибадатканалардын жана монументалдык скульптуралардын бирине ээ экени менен белгилүү. Мурунку Гёбекли Тепе эстелиги жана башка Таш Тепелер эстеликтери менен бирге, ал Евразия неолит доору жөнүндөгү илимий түшүнүктү түп-тамырынан өзгөрткөн. Ал жерден эң байыркы асылдандырылган эйнкорн буудайы табылган.

Конуш деңиз деңгээлинен болжол менен 490 метр бийиктикте, Тавр тоолорунун бутагында, Евфраттын куймасы болгон Кантара агымынын эки жээгинде жайгашкан.

Казуу иштери

Бул жер 1983–1991-жылдары Самсаттын түшкү жагындагы Ататюрк бенддинин курулушу учурундагы куткаруу казуу иштеринин алкагында изилденген. Казуу иштерин Гейдельберг университетинин командасы профессор Харальд Хауптманндын жетекчилиги менен жүргүзгөн. Жакын аймактагы башка көптөгөн археологиялык эстеликтер менен бирге, Невалы Чори кийинчерээк Евфраттын бенддин курулушу менен суу астында калган.

Археологиялык хронология

Невалы Чорини чагылчак куралдарынын негизинде жергиликтүү салыштырма хронологияга киргизүүгө болот. Кууш, кайра иштетилбеген Библос үлгүсүндөгү учтуулардын кездешүүсү аны Оливер Оренштин 3-фазасына, б.а. идиш-аяксыз неолит В (PPNB) мезгилинин баштапкы-орто бөлүгүнө коёт. Кээ бир куралдар 4-фазага чейин уланганын көрсөтөт, ал кечки PPNBга дал келет. Конуштун архитектурасы 3-фазанын ичинде дагы да так хронологиялык бөлүнүшкө мүмкүндүк берет; Невалы Чоринин I–IV катмарларына мүнөздүү болгон, кабаттын алдында каналдары бар үй түрү, ошондой эле Чайөнюдөгү «Аралык катмарды» мүнөздөйт, ал эми V катмардагы жалгыз бинанын (1-үй) башкача планы Чайөнюдөгү «Уячалуу план катмарынын» бинасы менен ачыгыраак байланышта.

Жалпы мезгили

Абсолюттук мезгилдер боюнча, Невалы Чори үчүн төрт радиокарбон датасы аныкталган. Үчөө II катмардан алынган жана аны бир кыйла ишенимдүү түрдө б.з.ч. 9-миң жылдыктын экинчи жарымына таандык кылат, бул Чайөнюдөгү жана Мурейбет IVAдагы алгачкы даталар менен дал келип, жогорудагы салыштырма хронологияны колдойт. Төртүнчүсү б.з.ч. 10-миң жылдыкка таандык, эгер бул туура болсо, Невалы Чоридо PPNBнын өтө эрте фазасынын болгонун көрсөтөт.

Үйлөр

Конуштун беш архитектуралык катмары болгон. Казылып чыгарылган архитектуралык калдыктар эки-үч параллель бөлмө катмарын камтыган узун тик бурчтуу үйлөрдөн турган, алар мезонин деп чечмеленет. Бул үйлөр дубал чыгыңкылары менен бөлүнгөн, турак жай катары каралган ушул сыяктуу тик бурчтуу алдыңкы курулмага жанаша жайгашкан. Бул үй түрү чоң бурчтуу таштардан жасалган калың, көп катмардуу пайдубал менен мүнөздөлөт, боштуктары үстүндөгү курулманы көтөрүү үчүн салыштырмалуу тегиз бет түзгөн кичине таштар менен толтурулган. Бул пайдубалдар үйлөрдүн негизги огуна карай туура бурч менен, ар 1–1,5 метр аралыкта, таш плиталар менен жабылган, бирок капталдары ачык болгон каналдар менен бөлүнгөн. Алар дренаж, желдетүү же үйлөрдү муздатуу үчүн кызмат кылган болушу мүмкүн. 23 ушундай курулма казылып чыгарылган, алар Чайөнюдөгү «каналдуу субфаза» деп аталган курулмаларга таң калыштуу окшош.

Айылдын түндүк-батыш бөлүгүндөгү аймак өзгөчө маанилүү көрүнөт. Бул жерде тоо капталына чуңкурлатылган культтук комплекс болгон. Анын үч ырааттуу архитектуралык фазасы болгон, эң акыркысы III катмарга, ортоңкусу II катмарга, эң байыркысы I катмарга таандык. Соңку эки фазада террацо стилиндеги акиташ цемент калай да болгон, ал эң байыркы фазадан сакталып калган эмес. Ушул сыяктуу окшоштуктар Чайөню жана Гёбекли Тепеден белгилүү. Гёбекли Тепедегидей монолиттик мамылар анын кургак таш дубалдарына орнотулган, ичинде 3 метр бийиктиктеги эки өз алдынча турган мамы болгон. Казуучу жеңил жалпак чатырларды божомолдойт. Ушул сыяктуу курулмалар азырынча бир гана Гёбекли Тепеден белгилүү.

Өрөөндүн батыш тарабын изилдөө үчүн жасалган казуу-сынактар да 2–3 катмардагы тик бурчтуу архитектураны ачыкка чыгарган.

Скульптуралар жана топурак айкелчелер

Жергиликтүү акиташтан жылан же сиха сымал чачы бар, чыныгы адам башынан чоңураак жылаңач баш сыяктуу көптөгөн айкелдер жана кичине скульптуралар жасалган. Ошондой эле бир куштун айкели бар. Мамылардын бир бөлүгүндө адам колдорунун сүрөттөрүн кошкондо, рельефтер да бар. Невалы Чоридо казылып чыгарылган акиташтан жасалган өз алдынча турган антропоморфтук айкелдер белгилүү болгон эң байыркы чыныгы өлчөмдөгү скульптуралардын катарына кирет. Окшош материал Гёбекли Тепеден да табылган.

Бир нече жүздөгөн кичине топурак айкелчелер (болжол менен 5 см бийиктикте), негизинен адамдарды чагылдырган, курмандык тартуулары катары чечмеленет. Алар 500дөн 600 °Cге чейинки температурада күйгүзүлгөн, бул чыныгы идиш-аяк пайда болгонго чейин керамика күйгүзүү технологиясынын өнүккөнүн көрсөтөт.

Бас-рельеф

Акиташ идиштин сыныгындагы бас-рельефте бийлеп жаткан эки адам жана бир таш бака сымал жандык чагылдырылган.

Мүрзөлөр

Үйлөрдүн айрымдарында адам баш сөөктөрү жана толук эмес скелеттер сакталган.