Samosata

Самсат (курдчо: Samîsad, осмон түркчөсүндө: صمصاد Semisat), мурда Самосата (байыркы гректе: Σαμόσατα) — Түркиянын Адыяман облусундагы, Евфраттын жогорку агымында жайгашкан кичи шаарча. Ал Самсат районунун борбору. Шаарчада бежикан уруусунан болгон курддар жашайт.

2019-жылдын мартындагы жергиликтүү шайлоодо Адилдик жана Өнүктүрүү Партиясынан (АКП) Халил Фырат мэр болуп шайланган. Учурдагы каймакам — Халид Йылдыз.

Самсат Коммагене падышалыгынын байыркы борбору болгон. Ошентсе да, азыркы Самсаттын жайы салыштырмалуу жаңы, анткени эски Самосата шаары Ататүрк бендинин курулушу учурунда сел алдырылгандан кийин, ал 1989-жылы кайра курулган. 2018-жылга карата, кайра куруу процесси толугу менен аяктаган эмес. Палеолит доорго таандык байыркы дөбө жанаша бүгүнкү күнгө чейин сакталып калган.

Анын калкы 2022-жылы 3,790 адамды түзгөн, 2017-жылдагы 3,520дан көбөйгөн.

Эллинисттик доор

Самосата шаары б.з.ч. болжол менен 245-жылга чейин, Кумму деп аталган мурдагы нео-хетт жайында, Софендин Оронтид короли I Самес тарабынан негизделген. Ал бул шаарды, Каппадокия, Понт, Парфия жана Армения сыяктуу иран жана эллинисттик династиялардын арасында кеңири таралган практика катары, аймакка болгон талабын ырастоо үчүн негиздеген болушу мүмкүн. Шаар Улуу Армениядагы башка Оронтид имараттарына окшош «суб-Ахеменид» перс архитектуралык формасында курулган. Самосата сыяктуу шаарларды атоо (орто фарсы тилинде: *Sāmašād; байыркы фарс тилинде: *Sāmašiyāti-) «кубанычы» же «бактысы» дегенди билдирип, бул Ахеменид падышалык дискурсун эске салган Оронтид (жана кийин Артаксиад) практикасы болгон. Самосата Софендин Оронтид королдорунун эң маанилүү падышалык резиденцияларынын бирине кызмат кылган.

Башка эрте Оронтид падышалык резиденциялары сыяктуу эле, Самосата Коммагене Оронтиддеринин тушунда, алардын греко-рим дүйнөсүнө болгон тыгыз катышуусунан улам, өз архитектуралык стилинин кескин өзгөрүшүн баштан кечирген. Бул мезгилде, Самосатада, кыязы, арамейлерден, ассирияликтерден, нео-хеттерден, армяндардан жана перстерден тараган ар түрдүү элдер жашаган. Самосата анын бийлөөчүсү I Антиох Теос (б.з.ч. 70–31-жж. бийлеп чыккан) өз культу жөнүндөгү жазуулар жана Аполлон-Митра менен болгон дексиозисинин рельефтери бар ыйбадатканаларды негиздеген жерлердин бири болгон.

Рим доору

Б.з. 73-жылы, Самосата, Коммагенанын калган бөлүгү менен бирге, Рим империясынын курамына кирген. Так ушул окуя учурунда Мара бар Серапиондун сирия тилиндеги каты жазылган болушу мүмкүн. Кат Самосатада грек адабияты жана стоикалык философияны изилдеген арамей тилинде сүйлөгөн элитанын болгонун эскерет. Рим императору Адриандын (б.з. 117–138-жж. бийлеп чыккан) тушунда, Самосатага Дамаск жана Тир менен катар метрополис статусу берилген.

Кийинчерээк рим легиондору Сасаний империясынын (224–651-жж.) чабуулга алышын кайтаруу үчүн Самосатага жайгаштырылган. 260-жылы, ал рим императору Валерианды (б.з. 253–260-жж. бийлеп чыккан) туткундагандан кийин сасаний императору I Шапур (б.з. 240–270-жж. бийлеп чыккан) тарабынан талап-тоногон биринчи шаар болгон. I Шапур рим антонинианусуна окшош түрдө акча сокмологону белгилүү, ал материалды, кыязы, Самосатанын акча сокмолоочу заводунан алган.

Так Самосатада II Юлиан II Шапурга каршы экспедициясы үчүн кемелерди жасатты, ошондой эле ал VII кылымда Ираклий менен Хосров ортосундагы күрөштө табигый өтмө жер болгон.

Самосата, Лукиан (б.з. болжол менен 120–192-жж.) жана Самосаталык Пабыл (б.з. 260-жылы жашаган) сыяктуу антика доорунан бир нече белгилүү инсандардын туулган жери болгон.

Орто кылымдардагы тарых

Араптар Коммагенаны византиялыктардан 640-жылы басып алышкан. Мусулмандардын жортуулдарынын мезгилиндеги сахаба жана командир Сафван бин Муаттал Самосатада көмүлгөн.

X кылымда, Мелитенеден кийин аймактагы экинчи чоң шаар болгон бул шаарчаны византиялыктар кайра басып алышкан. 966-жылдын июнунда, Самосата византия императору II Никифор Фока менен анын мусулман каршылашы Сайф ал-Даула ортосундагы туткундарды алмаштыруунун жайы болгон.

Аймактагы византия бийлигинин кулашынан кийин, шаарча армян Филарет Брахамиостун ээлигине өткөн. Андан кийин белгилүү бир учурда ал 1095-жылы Эдессаны курчоого алган Халеб бийлеп чыккан Ридвандын аскеринин катарында эскерилген Амир Гази уулу Балук деген бирөөнүн колуна өткөн. Ал Эдессанын бийлөөчүсү Торос тарабынан жиберилген Булонндук Балдуиндин жетекчилигиндеги 1098-жылдагы экспедицияны кайтара алганы менен, кийин шаарды 10,000 алтын акчага Балдуинге сатууга мажбур болгон, ошондон кийин ал Эдесса графтыгына тиешелүү болгон.

XIII кылымдагы согуштар Самосатаны кыйраткан. Анадолу сельжуктарынын Рукн ад-Дин Сулайман Шах II 1203-жылы Самосатаны басып алган. Ануштегиндер шаарчаны 1237-жылы басып алып, тонашкан. Монгол императору Хулагу хан Самосатаны 1240-жылы басып алган, ал эми Дулкадир бейлиги да шаарчаны басып алган.

Самосата I Баязид тарабынан 1392-жылы убактылуу Осмон империясынын курамына кирип, 1401-жылы Темир тарабынан кыйратылган. 1516-жылы, осмон султаны I Селим аны осмондор үчүн кайра басып алып, аны Самсат деп кайра аташкан. Ал осмон администрациясында мурдагы маанисин жоготуп, санжактын борборуна айланган.

Заманбап мезгил

Түркиянын республикалык мезгилинде, шаарчанын калкы азайган. 1960-жылы, Самсат район борбору болуп, Адыяман облусуна кошулган.

Самсат шаары эски конуштан Ататүрк бендинин курулушуна байланыштуу 1988-жылдын 5-мартында эвакуацияланган. Конуш үчүн жаңы жай 1988-жылдын 21-апрелинде №3433 Мыйзам аркылуу жарыяланган. Тарыхый Самсат 1989-жылы бенд Ататүрк суу сакталгычын пайда кылганда сел алдырылган. Жаңы шаарча жаңы суу сызыгынын жанында түрк өкмөтү тарабынан көчүрүлгөн тургундарды жайгаштыруу үчүн курулган.

Самсаттын жаңы шаарчасы 2017-жылдын 2-мартында жер титирөөдөн бузулган. Шаар андан кийин негизинен кайра курулган.