Nizami Mausoleum

Низами мавзолейи (азербайжанча: Nizami məqbərəsi) — 12-кылымдагы түрк акыны Низами Гянжевинин урматына курулган, Азербайжандын Гянжа шаарынын жанында жайгашкан эстелик. Мавзолей алгач 1947-жылы кулап түшкөн эски мавзолейдин ордунда курулган, ал эми 1991-жылы азыркы түрүндө кайра курулган.

Тарых

Низаминин күмбөзү көп кылымдар бою берилген зыярат орду болуп келген. Тарыхчы Василий Бартольддун айтымында, мавзолей биринчи жолу 1606-жылы тарыхый жылнаамаларда эскерилген. Сефевийлер сарайынын жылнаамачысы Искандер бек Мунши 1606-жылдын февраль айынын аягында Шах Аббас I Гянжага жетип, шейх Низаминин күмбөзүнүн жанына станга түшкөнүн жана ал жерде 24-мартта Наврыз майрамын белгилегенин билдирет.

1826-жылкы орус-перс согушу учурунда Низаминин күмбөзүнүн жанында орус жана перс күчтөрүнүн ортосунда чечүүчү салгылаш болгон. Генерал Иван Паскевич башкарган орус аскерлери перс армиясын жеңип, аны артка чегинүүгө мажбур кылган. Орусиянын Персиядагы элчиси Александр Грибоедов өзүнүн күндөлүгүндө орус дипломатиялык миссиясынын мүчөсү, жазуучу жана тарыхчы Аббасгулу Бакихановдун Элизаветполь салгылашы Низаминин күмбөзүнүн жанында болгонун билдирген аңгемесин жазып калтырган.

Кыйрашы

Бакихановдун айтымында, 1840-жылдарга карата Низаминин күмбөзү кыйрап, аны Карабах хандыгынын мурунку везири Мирза Адигозал бек калыбына келтирип жаткан.

1873-жылы Персиянын шахы Насреддин Каджар Европадагы биринчи сапарынан үйгө кайтып бара жатып, Низаминин күмбөзүнүн жанынан өткөн. Ал өзүнүн күндөлүгүндө шейх Низаминин күмбөзүн Гянжадан жарым лигадан ашык алыстыкта, жолдун боюнда деп эскерип, аны «абдан кедей кыш имарат» деп сүрөттөгөн.

20-кылымдын башына карата мавзолей дээрлик толугу менен урап калган. 1925-жылы акындын мүрзөсү казылып, анын сөөгү Гянжанын борборуна көчүрүп коюу үчүн чыгарылган. Бирок советтик Азербайжандын жетекчилиги акынды ошол эле жерге кайра коюуга жана убактылуу эстелик тургузууга буйрук берген.

1940-жылы жаңы мавзолейди куруу менен байланыштуу археологиялык изилдөө жер астынан терең жерде 13-кылымга таандык байыркы мавзолейдин калдыктарын ачкан. Жер үстүндөгү курулманын калдыктары 19-кылымдагы реставрациянын жыйынтыгы болгон.

Кайра куруу

1947-жылы А. Саркисов менен И. Вахутиндин долбоору боюнча акиташ таштан жаңы мавзолей курулган. Кийинчерээк советтик өкмөт мавзолейдин жанына алюминий өндүрүш заводун курган. Заводдун зыяндуу чыгаруулары имаратты олуттуу түрдө бузуп, ал 1980-жылдардын аягында кулап түшкөн.

Мавзолей Советтер Союзунун кулашынан кийин, 1991-жылы Азербайжан көз карандысыздыгын кайра калыбына келтиргенден кийин, азыркы түрүндө кайра курулган.

Имарат

Бул бактар менен курчалган бийик цилиндр формасындагы имарат. Бир тарабында Низаминин дастандарын эскерүүчү металл айкелдер бар. Мавзолей Украинадан жеткирилген бүтүн гранит блоктордон курулган. Архитектору — Фарман Имамгулиев, ал эми айкелдерди скульптор Горхмаз Суджаддинов жасаган.