Nukus Museum of Art

Нукус искусство музейи, же так айтканда И.В.Савицкий атындагы Каракалпакстан Республикасынын мамлекеттик көркөм искусство музейи (каракалпакча: I.V.Savitskiy atındaǵı Qaraqalpaqstan mámleketlik kórkem-óner múzeyi, өзбекче: I.V.Savitskiy nomidagi Qoraqalpogʻiston davlat sanʼat muzeyi), Каракалпакстандын Нукус шаарында жайгашкан жана дүйнөдөгү орус авангард искусствосунун экинчи эң чоң коллекциясын, ошондой эле байыркы буюмдар менен каракалпак элдик искусствосунун галереяларын кармайт. Жалпысынан, музейдин коллекциясында 82 000ден ашык буюм бар.

Музей The Guardian басылмасы тарабынан Өзбекстандын Лувры деп сүрөттөлгөн.

Музейдин тарыхы

Нукус искусство музейи 1966-жылы Игорь Савицкийдин демилгеси менен түзүлгөн, ал музейдин биринчи кураторуна айланган. Баштапкыда музей Каракалпакстандан табылган археологиялык буюмдарды, анын ичинде Хорезм чептеринен табылгандарды; классикалык байыркы буюмдардын көчүрмөлөрүн; жана Каракалпакстандын элдик искусствосун көргөзгөн. Экспонаттардын көпчүлүгүн Савицкийдин өзү чогулткан.

Савицкий каракалпак сүрөтчүлөрүнүн кийинки муунуна илхам берүүнү каалап, азыркы Борбордук Азия сүрөтчүлөрүнүн чыгармаларын чогулта баштаган. Ал ошондой эле Борбордук Азияда сүрөт тарткан же анын таасирине кабылган орус сүрөтчүлөрдүн чыгармаларын сатып алган. Булардын арасында 1930-жылдары Сталин тарабынан тыюу салынган жана искусствонун деградацияланган түрлөрү деп эсептелген конструктивизм, кубизм, футуризм жана нео-примитивизм чыгармалары болгон.

Каракалпак бийлиги Савицкийдин эмнени сатып алып жатканы жөнүндө «бир аз кабардар» болгон, бирок анын куратор катары ишине чектөө койгон эмес.

Савицкий чогулткан чыгармалардын басымдуу көпчүлүгү музейде эч качан көргөзмөгө коюлган эмес. Анын каза болуусунан бир жыл өткөндөн кийин, 1985-жылы Кайра куруу мезгили, андан кийин 1991-жылы Өзбекстандын көз карандысыздыгы келгенге чейин гана коллекциянын толук көлөмү жана анын мааниси түшүнүлгөн.

2003-жылы Нукус искусство музейи үчүн жаңы имарат курулган, ошондон бери жай эки кошумча имарат менен кеңейтилген. Буларга абдан керек болгон кошумча көргөзмө мейкиндиги, ошондой эле атайын курулган архив жана сактоо борбору кирет.

Авангард искусство

Нукус искусство музейиндеги авангард искусство коллекциясы дүйнөдөгү эң мыктыларынын бири болуп саналат, көлөмү боюнча Санкт-Петербургдагы Орус музейинен гана кийинки орунда турат. Жалпысынан, музейде болжол менен 10 000 авангард чыгармасы бар, анын ичинде живопись, гравюра, скульптура жана графика.

Нукус искусство музейинде Александр Волковдун болжол менен 100 картинасы бар, бул дүйнөдөгү башка бардык музейлерге караганда көбүрөөк. Өзбек авангардынын атасы деп эсептелген Волков кубизм жана конструктивизм менен эксперимент жасаган. Бул картиналардын бир эле данеси аукционддо 2 миллион фунт стерлингге чейин жетиши мүмкүн.

Музейде ошондой эле Тарасовдун 1000 картинасы, эскизи жана жарым-жартылай бүткөн чыгармалары; Ставровскийдин 400 картинасы жана 1600 графикасы бар. СССРдин Эл артисти Урал Тансыкбаев жакшы чагылдырылган: ал фовизм жана француз экспрессионизмине кызыккан, бирок ошондой эле согуш сүрөтчүсү болгон жана балет үчүн эскиздерди жасаган. Владимир Лысенконун (анын ичинде музейдин символуна айланган «Бука» чыгармасы) сакталып калган жалгыз белгилүү чыгармаларынын баары музейге таандык жана музейде көргөзүлөт.

Чыгармалары Нукус искусство музейинде көргөзүлгөн сүрөтчүлөрдүн көпчүлүгү Сталиндин репрессиясына кабылган. Николаев өзүнүн жыныстык багытталышы үчүн камакка алынган, Курзин советтик режимге каршы пропаганда үчүн түрмөгө камалып, айдалган, ал эми Соколов эмгек лагерине жабылган. Лысенко өз искусствосу үчүн камакка алынып, өмүрүнүн көпчүлүк бөлүгүн психиатриялык эмканада өткөргөн. Алардын чыгармалары жок кылынышы керек болчу, бирок Савицкий анын көркөм жана саясий маанисин тааныды жана аны сактап калды.

Кураторлор

Орус сүрөтчүсү, археологу жана коллекционери Игорь Савицкий Каракалпакстанга биринчи жолу 1950-жылы Хорезм археологиялык-этнографиялык экспедициясына катышуу үчүн барган. Кийинчерээк ал Каракалпакстандын борбору Нукуска көчүп келип, каракалпак зер буюмдарынын, килемдердин, тыйындардын, кийимдердин жана башка буюмдардын кенен коллекциясын чогулткан. Савицкий каракалпак бийлигин Нукуста мамлекеттик музей түзүүнүн баалуулугуна ынандырган жана музей ачылганда ал анын биринчи кураторуна дайындалган. Тыюу салынган чыгармаларды сатып алуу үчүн өзүнүн жашоосу жана эркиндигин коркунучка салып, музейдин укмуштуудай авангард искусство коллекциясын Савицкийдин өзү чогулткан.

Мариника Бабаназарова 1984-жылы Савицкийден кийин Нукус искусство музейинин куратору болгон. Ал Ташкент искусство институтун бүтүргөн жана ошондой эле Луврда жана Британия музейинде окуудан өткөн. Ал Франция, Германия, Орусия жана Америка Кошмо Штаттарында, ошондой эле Өзбекстанда 20дан ашык көргөзмө уюштурган. Анын очерктери «Авангард, остановленный на бегу» деген эң көп сатылган каталогду кошуп алганда, беш көргөзмө каталогунда жарыяланган. Бабаназарова 2015-жылы талаштуу түрдө музейден бошотулган, бирок Искусство жана Маданиятты Өнүктүрүү Фонду менен пикир келишпестиктерди чечип, 2019-жылы Тигран Мкртычевди директордук кызматка дайындоо боюнча маек комиссиясында катышкан.

Гулбахар Изентаева Мариника Бабаназарованын ордуна музейдин директору жана куратору болду.

Нукус искусство музейинин учурдагы директору жана куратору — Игорь Савицкийди жеке тааныган орус археологу жана искусство таануучусу Тигран Мкртычев. Ал мурда Москвадагы Чыгыш искусствосу музейинин директорунун орун басары, андан кийин Рерих музейинин директору болуп иштеген. Ал ошондой эле Нью-Йорктогу Метрополитен искусство музейинде Эндрю В. Меллон стипендиаты болгон.

Нукус музейинин достору

1990-жылдардын башында Ташкентте расмий эмес топ катары түзүлүп, кийин 2001-жылы Каракалпакстанда өкмөттүк эмес уюм (ӨЭУ) катары катталган Нукус музейинин достору (FoNM) — бул кичи, бирок берилген эл аралык коргоочулар жана колдоочулар тармагы. 2007-жылы ал Нидерландыда жайгашкан Нукус музейинин достору фонду катары кайра түзүлгөн.