Odina Mosque

Одина мечити (Насаф Катта Жоме мечити деп да белгилүү) — Кашкадарья облусундагы Каршы шаарында жайгашкан, сакталып калган эң байыркы архитектуралык эстелик. Мечит Каршы чебинин борборунда жайгашкан. Тимур 1385–1386-жылдары Самарканддан Каршыга жасаган жортуулу учурунда бул мечиттин курулушун буйруган.

Учурда мечит Каршынын «Эски шаар» бөлүгүндөгү Одина дайрасында жайгашкан. Бул тарыхый эстелик 2018-жылдын 19-декабрындагы материалдык жана маданий мурас объекттерин сактоо ишмердүүлүгүн жалпы жакшыртууга байланыштуу ПК-4068 жарлыгы менен Өзбекстандын материалдык жана маданий мурасынын турак эмес объекттеринин улуттук тизмесине киргизилген. Өзбекстан Республикасынын Президентинин 2020-жылдын 8-октябрындагы жарлыгына ылайык, Одина мечитинде 2021-жылы катагон репрессиясынын курмандыктарына арналган мемориалдык музей түзүлгөн.

Тарыхы

Борибой Ахмедов жана Михаил Массон сыяктуу тарыхчы окумуштуулар өз эмгектеринде бул мечиттин курулушун Тимурдун аты менен байланыштырышат.

1860-жылдардан кийин Одина мечити сөгүлүп, анын курулуш материалдары башка максаттар үчүн колдонулган. Күмбөзү жана минареттердин калдыктары 1914-жылга чейин сакталып калган. Советтик мезгилде Одина мечитинде ар кандай мекемелер жайгашып, кийинчерээк ал атайын кампа катары да колдонулган. 1938-жылы мечиттин тегереги бийик дубал менен курчалып, ал камакка алынгандар үчүн үйгө айландырылган. Бул камакка алынгандар үчүн үйдүн бир камерасында жыйырмага жакын адам кармалган. Каршы шаарынын 2700 жылдыгына байланыштуу, 2004–2005-жылдары камакка алынгандар үчүн үй шаардын чегинен сыртка көчүрүлгөн. Одина Жоме мечити негизинен жума намазы, ошондой эле Орозо айт жана Курман айт намаздары үчүн кызмат кылып, калган (беш убак) намаздар жергиликтүү мечиттерде окулган.

Архитектурасы

Одина мечитинин тараптары 50×40 метр катышында курулган. Мечиттин ичиндеги намаз окуу орундары кенен жана бийик, үстүндө кичине күмбөз бар, ал эми калың кыш мамылар бири-бири менен каштар аркылуу туташтырылган. Мечиттин батыш тарабында чоң михраб бар. Каштын тегерегине Ыйык Курандын «Аят аль-Курси» аяты алтын тамгалар менен жазылган. Михрабдын оң жагында жума жана айт намаздарында вагыз окулган жети мрамор бар.

Регистан аянтынан жети тепкич менен көтөрүлсө, Одина мечитинин алдында кичине аянтча бар («Ковуш Партав» — ковуш чечилуучу жер). Падышалык баскынчылардын келишинен мурун, бул аянтта айван болгон, ал да замбирек октору менен кыйратылган. 1914-жылы Саид Алимхан чепти оңдоо иштерин жүргүзгөндө, бул айван да калыбына келтирилген. Кыйратылган мечиттин күмбөзү менен минареттерин оңдоо иштери учурунда калыбына келтирүү мүмкүн болгон эмес. Айвандын оюулган мамыларынын алдындагы таш мрамордон жасалган, бул жер имараттын кире бериши катары кызмат кылган. Айван Бухара эмирдиги жоюлгандан кийин, шуралардын бийлигинин биринчи жылында, 1920-жылдан кийин бузулган.

2021-жылы Кашкадарья облусунун акими тарабынан Одина мечитинде түзүлгөн Козголоң курмандыктарын эскерүү музейинин канализациясын, желдетүү тутумун жана ичүүчү суу менен камсыздоосун жакшыртуу үчүн бюджеттен 500 миллион сум (40 миңден ашык доллар) бөлүнгөн.

Аталыштары

Мечит тарыхый булактарда «Насаф Катта Жоме мечити» (Масжид Калон) деп да белгилүү. Эл арасында ал көбүнчө Одина мечити деп аталат. Бул мечит үчүн 1924–1925-жылдары жазылган үч вакф документи сакталып калган. Бул вакф документтеринде мечит так «Одина мечити» деп эскерилет.

Сүрөттөлүшү

Тарыхый булактарда Одина мечити Бухарадагы «Калан мечити» деген аты менен тарыхый эстелик катары эскерилет. Мечиттин сырткы күмбөзү бийик, ал эми зыйнаттуу күмбөз алыстан көрүнөт. Кээ бирлери Бухарадагы Масжид Калон Одина мечити үчүн үлгү болгон деп болжолдошот. Бирок ал көлөмү жагынан кичине деп эсептелет, анын михрабы түндүк уюлга карай болжол менен 250° багытта турат.