Otrar

Отрар же Отырар (казакча: Отырар; көне түрк тилинде: Keŋü Tarman), Фараб деп да аталган — Жибек жолунун боюнда жайгашкан, түштүк Казакстандагы байыркы шаар. Ал Борбордук Азия тарыхында маанилүү шаар болуп, отурукташкан жана дыйканчылык цивилизацияларынын чек арасында жайгашкан. Ал чоң оазис менен саясий райондун борбору болуп, Казакстанды Кытай, Европа, Жакынкы Чыгыш, Сибирь жана Урал менен байланыштырган негизги чекитти көзөмөлдөгөн.

Аттары

Аймактагы алгачкы белгилүү мамлекет кытай окумуштууларына Сыр-Дарыяны (Кан дарыясы деп да аталган) борбор кылган Кангюй катары белгилүү болгон. Кангюй биздин заманыбызга чейинки I кылымдан биздин заманыбыздын V кылымына чейин болгон. Анын борбору Битянда же ага жакын жерде болгон деп айтылат. Ар кандай баскынчылардын бир нече толкунуна дуушар болгондон кийин, Кангюй негизинен Сыр-Дарыя өрөөнүндө жана анын Кел жана Атыси куймаларында жайгашкан бир нече көзкарандысыз мамлекетке бөлүнгөн.

Фарабдын мурдагы аттарын аныктоону чагылдырган жазуулар бар. Отрарда жана оазистин айрым шаарларында чогултулган монеталар тобу ушул жазуулардын мезгилине таандык деп эсептелет. Мындай монеталардын бет жагында тюргеш урууларынын жалпы белгиси болгон жаа сүрөттөлгөн, ал эми арт жагында арстандын сүрөтү бар. Экинчи түрдөгү монетанын арт жагында «X» белгиси бар; булар жергиликтүү башкаруучунун акча соктурган жеринен чыккан болушу мүмкүн. Экинчи түрдөгү монеталарды калкы кангарлар болгон Кангу Тарбан деген түрк мамлекетинин башкаруучулары соктурган деген болжол бар. Монеталарга ылайык, VI–VIII кылымдарда Кангу Тарбанды кангарлардын жергиликтүү династиясы башкарган жана алардын борбору кийинчерээк Отрар деп аталган Тарбан деп аталган Турарбанд шаары болгон. Алтын Ордо мезгилинен бери, Отрардын урандылары байыркы башкаруучулардын байлыктары, көмүлгөн алтын монеталар менен зер буюмдары жөнүндөгү сыбызгылар себептүү кызыгуу туудуруп келет. Мындай уламыштардын булагы, кыязы, ар кандай монеталар менен зер буюмдардын археологиялык табылгалары менен ырасталган.

IX–X кылымдарда ар кандай булактарда Отрар Испиджаб шаарларынын бири катары эскерилет. Бул, кыязы, шаардын алгач Халифатка, андан кийин Саманидтерге багынганы менен байланыштуу. Мурункудай эле, Отрар хроникачылар тарабынан көп жолу эскерилген «бардык багытта болжол менен бир күндүк жол» аймагын ээлеген райондун борбору бойдон калган. Шаар өз акчасын соктурганы да белгилүү.

Жайгашуусу

Сыр-Дарыя Отрардын жана бүтүндөй аймактын турмушунда өзгөчө роль ойногон, анын суулары ирригация үчүн пайдаланылган. Ал ошондой эле балыкка бай экени менен белгилүү болуп, анын жээктери бай өсүмдүктөр менен капталып, көптөгөн канаттуулар менен жаныбарлардын мекени болгон. Отрар орто кылымдардагы араб, перс жана түрк авторлору сыяктуу көптөгөн булактарда эскерилет. Бул булактарда ал Жетысу (Жети дарыя) шаарларынын бири катары аталат. Шаар ар кандай географиялык ландшафттардын кесилишинде жана Улуу Жибек жолунун кербен жолдорунун кесилишинде жайгашкан. Отрар, эки чоң дарыянын кошулган жеринде турганы себептүү, чоң дыйканчылык райондун борбору болуп, Каратау тоолорунун этегине жакын жайгашкандыктан, талаада көчүп жүргөн көчмөндөрдүн таяныч чептеринин бирине айланган. Отрардан Арыс дарыясы боюнча Тараз, Баласагунга жана андан ары Шинжаңга жолдор тарайт; Сыр-Дарыя боюнча эски жол Шашка, Согдго, андан кийин Мерв менен Нишапурга чейин барган, ал эми дагы бир жол Арал деңизи менен Уралга түшкөн. Дагы бир белгилүү жол Кызылкум чөлүн аралап, батышка карай Хорезмге, андан ары Идел (Волга) аймагына, Кара деңизге жана Кавказга чейин созулган.

Отрар оазиси Түштүк Казакстан облусунун Кусулкум районунда жайгашкан. Ал Шымкенттен түндүк-батышта 120 км, Түркстандан 50 км алыстыкта жайгашкан. Шаардын үстүнөн өткөн кыргындар менен согуштар өз таасирин тийгизген. Азыр, бир кездеги гүлдөгөн шаардын ордунда, чөп басып кеткен урандылар гана калды. Отрар оазисине биринчи жолу келген адам көбүнчө шаарлар менен конуштардын, чептер менен күзөт мунараларынын көптөгөн куру урандыларынын көрүнүшүнө таң калат. Негизги ирригациялык каналдар азыр кургаган талаалар менен кесилишип, алардын жарылган түбү кылымдар бою суу кармаган эмес.

Отрар оазиси бир жалгыз жай эмес, тескерисинче, бир катар шаарлар менен калаларды камтыган чоң оазис. Байыркы конуштардын ордунда пайда болгон ар бир дөбөнүн азыр өз аты бар: Алтынтобе, Джалпак-тобе, Куюк-Мардан-тобе жана Пчакчи-тобе. Мурда алардын аттары башка болгон, азыр алар унутулган жана кол жазма булактарда белгилүү болгон үч шаардын аты гана азыркы урандыларда аныкталышы мүмкүн.

Тарыхы

Шаардын тарыхы Ахемениддер империясы мезгилине барып такалат, ал кезде ал Параб деп аталган. Байыркыраак перс сөзү Пaраб (Ḥudūd al-ʿĀlam китебинде) же Фараб (Фарьяб жана Парьяб деп да айтылат) — «дарыя суусун бурап сугарылган жерлер» дегенди билдирген жалпы перс топоними. (Фарьяб) ошондой эле Ооганстандын түндүгүндөгү бир провинциянын аты. XIII кылымга карата Жаксарт (Сыр-Дарыя) боюндагы Фараб Отрар деп белгилүү болгон.

Моголдор жана Тимурийлер

Отрардын гүлдөп-өнүгүшү Борбордук Азияга моголдордун басып кириши менен үзгүлтүккө учураган.

1218-жылы, Чыңгыз хандын элчисин кошкондо, болжол менен 450 адамдан турган монгол соода кербени Отрарга келген. Хорезмшахтар империясынын султаны II Мухаммеддин таенчиси болгон Отрардын губернатору Иналчук аларды монгол чалгынчылары деп айыптап, аларды камакка алган, жана Султан Мухаммеддин макулдугу менен бүт кербенди өлтүрткөн.

Чыңгыз хан буга үч дипломаттан турган делегация жиберип, Султан Мухаммеддин Иналчукту жазалоосун талап кылуу менен жооп берген; бирок Мухаммед мусулман элчинин башын кестирип, анын эки монгол жолдошунун сакалын кырдырып жооп берип, Чыңгыз ханды каршы жортуулга түрткөн. Ал 1219-жылы Отрарды беш ай курчоого алып, акырында анын дубалдарын бузуп, Иналчукту өлтүрүп жана тургундарды кыргынга учуратты.