Palace of the Porphyrogenitus

Порфирогенит ордосу (грекче: τὸ Παλάτιον τοῦ Πορφυρογεννήτου), түркчө Текфур сарайы («Падыша сарайы») деп белгилүү, Константинополдун (азыркы Түркиянын Истанбул шаары) эски шаарынын түндүк-батыш бөлүгүндөгү 13-кылымдын аягындагы византия сарайы. Ал Влахерн сарай комплексинин кошумча курулушу болуп, шаарда сакталып калган үч византия сарайынын арасында эң жакшы сакталганы (Букалеон сарайынын урандыларын жана сакталып калган негиз тайпалары, табылган мозаикалары жана турган Магнавра бөлүгү бар Улуу Константинополь сарайынын урандыларын кошкондо) жана дүйнөдөгү кечки византия дуйнөлүк архитектурасынын бир кыйла бүтүн сакталган сейрек мисалдарынын бири болуп саналат.

2021-жылы толук реставрациялангандан жана чатыры жаңыртылгандан кийин ал музей катары коомчулук үчүн ачылды. Анда 18-кылымда таштап кетилген сарай бинасында жасалган идиш-аяк жана плита түрлөрүнүн үлгүлөрү көргөзүлөт.

Тарых

Сарай 13-кылымдын аягында же 14-кылымдын башында, Феодосий дубалдары Влахерн предместьесинин кийинки дубалдары менен кошулган жердеги Влахерн сарай комплексинин бир бөлүгү катары курулган. Сарайдын аты 1453-жылы Осмон түрктөрүнүн Константинополду курчоосу учурунда сарайды сүрөттөп, аталышын берген византия тарыхчысы Михаил Критобултун жазгандары аркылуу белгилүү болгон. Сарай, караганда, 10-кылымдагы император Константин VII Порфирогениттин атынан аталгандай көрүнсө да, ал андан алда канча кийин курулган жана чынында император Михаил VIII Палеологдун уулу Константин Палеологдун атынан аталган. «Порфирогенит» түзмө-түз «кызылга (порфирге) төрөлгөн» дегенди билдирип, бийлик башындагы императордон төрөлгөн балага карата колдонулган. Император жаңы туулган мураскорду балкондон көрсөтүп, аны «Caesar Orbi», б.а. «дүйнөнүн бийлөөчүсү» деп жарыялаган. Сарай ошондой эле кокустан бийликти узурпациялоочулар менен тактыга күтүп жаткан императорлор үчүн турак жай катары кызмат кылган окшойт. Андроник III чоң атасы тактыдан толугу менен баш тартмайынча ал жерде жашаган. 1341–1347-жылдардагы византия ички согушунун акырында, Иоанн VI Кантакузин Иоанн V Палеологдун регенттиги боюнча императрица Анна Савойская менен сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп жатканда сарайда жашаган. Регенттик дагы бир ички согуш менен бүткөн, ал эми Иоанн V Палеолог Иоанн VI Кантакузинди бийликтен четтетүүнү тамамдап жатканда сарайда жашаган. Сарай Византия империясынын акыркы жылдарында императордук турак жай катары кызмат кылган.

1453-жылы Константинополдун осмон түрктөрү тарабынан басып алынышы учурунда сарай тышкы дубалдарга жакын жайгашкандыгынан улам чоң зыян тартты. Кийинчерээк ал ар кандай максаттарда колдонулган. 16–17-кылымдарда анда султандын жаныбарлар багынын бир бөлүгү турган. Жаныбарлар 17-кылымдын аягында башка жерге көчүрүлгөн, ал эми бина жеземкана катары колдонулган. 1719-жылдан баштап Текфур сарайы кыш устаканасы негизделип, Изник плиталарына окшош, бирок европалык дизайн жана түстөрдүн таасирине учураган керамика плиталарын өндүрө баштаган. Устаканада беш мешь болгон жана идиш-аяктар да чыгарылган. Ал бир кылымга жакын убакытта иштебей калды, 19-кылымдын биринчи жарымына чейин бина Истанбул жүйүттөрү үчүн жарды-жалаңач адамдардын үйүнө айланды. 20-кылымдын башында ал кыска мөөнөткө шише заводу катары колдонулуп, кийин таштап кетилген. Натыйжада, дүйнөлүк византия архитектурасынын сейрек сакталган мисалдарынын бири катары анын чоо-жайы менен жасалган кыш жана таш тышкы фасады гана сакталып калган.

20-кылымдын ортосунда жарым-жартылай реставрация жүргүзүлгөн. 2010-жылы сарай төрт жылдык шаар боюнча реконструкция долбоорунун алкагында кеңири реставрациядан өткөн. Үч кабаттуу курулманын куру калдыгы кайра курулуп, ички жана тышкы лифттер орнотулган. Бина 2019-жылы музей катары ачылган.

Архитектурасы

Сарай Феодосий дубалдарынын түндүк бурчундагы ички жана тышкы бекемделген дубалдардын арасында жайгашкан чоң, үч кабаттуу бина болгон. Ал кечки византия Влахерн сарайынын сакталып калган акыркы бөлүгү жана павильондун бир бөлүгү катары кызмат кылган болушу мүмкүн. Ал үч кабат менен курулган жана шаардын кургактагы бекемделген дубалдарынын эки бөлүгүнүн ортосунда жайгашкан.

Биринчи кабатта төрт аркалуу аркада бар, ал (азыр концерттер үчүн колдонулган) короого ачылат, экинчи кабатта беш чоң терезе анын үстүнөн карайт. Орто кабат турак бөлмөлөр үчүн колдонулган. Курулманын жогорку кабаты дубалдардан бийигирээк чыгып турат, төрт тарабынан терезелери бар жана чоң угуучулар залы катары кызмат кылган. Чыгыш тарабында балкон бар. Дубалдар кечки византия доорунун мүнөздүү белгиси болгон кызыл кыш жана ак мрамор менен геометриялык оюмдар менен кооздолгон.