Pessinus

Пессинус (грекче: Πεσσινούς же Πισσινούς) — Кичи Азиядагы, болжол менен азыркы Анадолуну (Азиялык Түркияны) камтыган географиялык аймактагы байыркы шаар жана архиепископтук болгон. Шаардын жери азыр Сакария дарыясынын кошумча дарыясынын өрөөнүндөгү, деңиз деңгээлинен болжол менен 950 метр бийиктиктеги, Сиврихисар шаарчасынан 13 км аралыктагы жогорку Анадолу плоскогорьесундагы азыркы түрк Баллыхисар айылы. Пессинус азыр да католик (мурда кош) титулдук орду болуп саналат.

Храм аймагы

Азырынча 1967–1972-жылдары казылган храм аймагы Пессинустун жалгыз жакшы изилденген аймагы. Аны 1980-жылдары М. Ваелкенс (Сагалассос казууларынын учурдагы директору), ал эми 2006–2012-жылдары Гент университетинен Верлинде терең изилдеген, ал мурдагы табылгаларга таянып, андан массивдүү фундаменттери гана калган коринф периптералдык храмдын архитектурасын анализдеп, кайра курган. Изилдөөлөр бир нече байкоого алып келген, мисалы, культтук курулманын Тибериус мезгилине (б.з. 25–35-ж.) таандык экени жана аны императордук культ храмы (Себастейон) деп аныктоо. Ушундай эле, изилдөөчү Шарль Тексье 1834-жылы храмдын фундаментин "ачканда" жасаган Кибела храмы деп аныктоо мүмкүн эместиги акырында бекитилген. Верлинде курулма тор негизинде долбоорлонгонун жана мамычалардын аралыгы менен бийиктигин аныктоочу негизги модуль мамычалардын ылдыйкы диаметрине (0,76 м) барабар болгонун ачкан. Ар бир мамычалар аралыгы эки модулга (1,52 м) барабар болгон, бул храмды "систиль" деп аныктайт.

Мындан тышкары, өтө чоң тепкичтүү подиум эллинизм жана эрте империалдык псевдодиптерос курулмаларынын таасирине ээ болгон көрүнөт. Храм Тибериус мезгилине таандык болгону менен, декоративдик скульптура консервативдүү Август стилинде жасалган, бул курулманын Августтун акыркы мезгилинде (б.з. болжол менен 15-ж.) долбоорлонгон болушу мүмкүн экенин көрсөтөт.

Храм борбордук тепкич менен көрүүчүлөр үчүн эки кавея канатын айкалыштырган театрдын арт жагында бийиктеп турган. Верлинде бул театр аймагы ритуалдык болгонун жана гладиатор согуштары үчүн колдонулганын ырастаган, себеби театрда коргоочу парапети бар бийиктетилген орундуктар болгон, бул грек чыгышындагы гладиатор театрлары үчүн мүнөздүү болгон. Мындай гладиатор согуштары адатта императордук культ менен байланышкан болгондуктан, Верлинде эпиграфиялык жактан ырасталган императордук культтун кайра бир жолу ырасталганын айткан. Ал ошондой эле Италиядагы кеч республикалык ыйык жайлардын (мисалы, Тиволидеги Геркулес Виктордун ыйык жайынын) таасирине ээ болгон, императордук культ менен байланышкан ушундай театр-храмдардын дал келишин байкаган. Стратоникеядагы Августтун ыйык жайы, ал да театр-храм болгон, Пессинустагы ыйык жайга үлгү катары кызмат кылган болушу мүмкүн.

Мамычалуу аянт

Тепкич-театрдын алдындагы мамычалуу аянт императордук комплекстин бир бөлүгү болгон деп ойлошкон. Бирок, муну комплексти б.з.ч. II кылымдын аягына даталаган Верлинде четке каккан. Акиташ комплекстин (стук люстро менен капталган) архитектурасы Милеттеги Евдемдин гимнасиону (б.з.ч. III кылымдын аягы) сыяктуу эллинизм палестраларынын стилин чагылдырат. Экинчисине абдан окшош болгону үчүн, Пессинус аянты Верлинде тарабынан родос перистилдүү "квадрипортик" катары кайра курулган, башкача айтканда түндүктө бийик (ион) мамычалуу коридор жана дор мамычалары бар үч ылдыйкы канат менен. Квадрипортик чыгыштагы мурундукта жайгашкан, эрте империалдык храмдан мурун болгон эллинизм цитаделинин кошумчасы болгон.

Эллинизм сарайы менен гимназиянын (мектептин) айкалышы эллинизм доорундагы грек дүйнөсүнүн типтүү көрүнүшү болгон. Көмүртек анализи жана керамология анализи палестранын (спорт залынын) кеч эллинизм доорунда өрттөн талкаланганын көрсөтөт, бул мамычалуу аянт функционалдык бирдик катары кыска мөөнөттүү болгонун көрсөтөт. Квадрипортик талкалангандан кийин, ал эрте рим мезгилинде кайра курулган эмес, себеби аймак храмдын гладиатор согуштары үчүн жабылбаган арена катары колдонулган болушу мүмкүн. Б.з. III кылымында аймак жаңы эллипс формасындагы театр жана монументалдык коюу крипта (коюу Героону) бар кенен мрамор аянт менен монументаллаштырылган. Бул кардо максимумдун андан аркы монументаллаштырылышы менен дал келген, ал анын түштүк жана түндүк учтарында аркалуу монументалдык шаар дарбазаларына ээ болгон.

Пайда болушу

Мифологиялык падыша Мидас (б.з.ч. 738–696?) Пессинустан чоң Фригия мамлекетин башкарган деп айтылат, бирок 1967-жылдан бери жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр шаар эрте дегенде б.з.ч. 400-жылдары өнүккөнүн көрсөттү, бул алгачкы фригия тамырлары жөнүндөгү ар кандай тарыхый доомотко карама-каршы келет.

Байыркы салт боюнча, Пессинус кудай Кибеланын, фригиялык Метердин ("Эне") негизги культ борбору болгон. Салт Кибела культун эрте фригия мезгилине (б.з.ч. VIII кылым) жайгаштырат жана анын биринчи "кымбат" храмынын курулушун, ал тургай шаардын негизделишин падыша Мидас (б.з.ч. 738–696?) менен байланыштырат. Бирок Пессинустун фригиялык өткөнү тарыхый жактан да, археологиялык жактан да дагы деле бүдөмүк. Мисалы, географ Страбон (12.5.3) дин кызматчылары "байыркы мезгилде" бийлеп болгончулар болгонун жазат, бирок Пессинус фригия мезгилинде династай ("мырзалар") тарабынан башкарылган храм мамлекети болгонбу же жокпу белгисиз.