Pir Mardakan Khanqah

Пир Мардакан хангахы (азербайжанча: Pir Mərdəkan xanəgahı) — Азербайжан Республикасынын Шамахы районунан 16 км түштүк-батышта жайгашкан Гойлар айылындагы тарыхый архитектуралык эстелик. Комплекс мавзолейден, дин мекемесинин имаратынан жана кичи кошумча курулуштардан турат. Ал XIII–XIV кылымдарда курулган. Айрым булактарга караганда, бул өз мезгилинин атактуу аалымдарынын бири болгон Сейид Мардаканинин мүрзөсү.

Тарыхы

Мүрзө ташындагы жана дубалдагы сакталып калган жазуулардын айрымдарын М. Нематова окуп чыккан. Бул жазуулар эстеликтин 1188–1203-жылдары (хижра боюнча 583–600) курулганын көрсөтөт. Стилистикалык өзгөчөлүктөрүнө караганда, эстеликтин тарыхы XIII кылымдын башына таандык.

Хангахтын тегерегинде байыркы көрүстөн, керван-сарай комплекси бар. Эстеликтин фасадында куфи элементтери менен сулус жазуу стилинде араб тилинде жазылган жазуу мындай дейт: «Аллахтын ысымы менен, Ырайымдуу жана Боорукер. Бул шейх, имам, эң улуу аалым, ишенимдүү Таир Тажал-Худа Мардакани ибн Алинин мүрзөсү. Аллах аларга ырайым кылсын....»

Мавзолейдеги экинчи жазуунун негизинде эстеликтин тарыхын тактоого болот. Эшиктен киргенде сол тараптагы дубалга бекитилген жазуунун кичине бир бөлүгү, эки сабы, сакталган: «Эң улуу падыша, кагаан... Фаррухзад ибн Фазилалмувахид Манучихр...» Автордун түшүндүрмөсүнө караганда, бул башкаруучу — Ширваншах Манучихр III дин уулу Ширваншах Фаррухзад I. Ал да XIII кылымда жашаган.

Аалым Иран Азербайжанында Мадак деген жер бар экенин белгилейт. «-ани» мүчөсү мүрзөнүн ээсинин ошол жерден экенин көрсөтөт. «Мадакани» деген сөз тарых өтүшү менен «Мардакан» формасына айланган.

Архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Комплекстин бир бөлүгү болгон мавзолей бүгүнкү күнгө чейин баштапкы түрүнө жакын сакталып келген. Азербайжан архитектурасында башка үлгүлөрү бар бул мавзолейлер, адатта, эки күмбөздүү жана мунара сымал мавзолейлердин айкалышынан турат. Бул түрдөгү мавзолейлердин мисалы катары Нахчывандагы Алинжачай хангахындагы мавзолейди жана башка мавзолейлерди көрсөтүүгө болот. Пир Мардакан мавзолейинин планы күмбөздүү мавзолейлердин дал келген версиясын кайталайт. Көлөмү боюнча бул түрдөгү мавзолейлер эки айкалыштан турат. Төмөнкү бөлүгү күмбөз жана мунара менен, жогорку бөлүгү болсо күмбөз менен жабылган. Жогорку бөлүк сырткы көрүнүшү боюнча төмөнкү бөлүктүн улануусу эмес, өз алдынча көрүнөт, анткени мындай мавзолейлерде, адатта, куб сымал жана жогорку мунара бөлүктөрүнүн ортосунда акырындык менен өтүү болбойт.

Күмбөздүү мавзолейлер ийбадатканага окшош курулуштар болгондуктан, адамдар кайтыш болгондорду зыярат кылып, диний ырым-жырымдарды өткөрүү үчүн ошол жерлерге келишкен. Ошондуктан бул түрдөгү мавзолейлер мечит катары да колдонулган. Мавзолейдин ички мүрзө бөлүгү түзүлүшү боюнча төрт бурчтуу формада, бурчтарындагы сквинчтер аркылуу сегиз бурчтукка айланат. Сегиз бурчтуктагы сегиз кырлуу призма пирамида сымал чатыр менен жабылган. Мавзолейге алыстан караганда, жердин рельефи төмөнкү куб сымал бөлүгүн жашыргандыктан, ал кадимки сегиз бурчтуу мавзолейге окшойт. Анын тышкы дубалдарынын өлчөмү 4.6x5 м, ички дубалдары 2.6x2.6 м. Төрт бурчтуу бөлүктүн бийиктиги 3 м, пирамиданын бийиктиги 4.7 м.

Мавзолейдин чыгыш тарабынан үч бөлмөлүү хангах имараты бекитилген. Чоң бөлмөнүн көлөмү 4.4x7.3 м болуп, сыйынуу үчүн арналган. Бөлмөлөрдүн бир гана бөлмөсү бүгүнкү күнгө чейин сакталган. Калган эки бөлмө толугу менен бузулган.

Бул эстелик көптөгөн белгилери боюнча Азербайжандын мунаралуу жана күмбөздүү мавзолейлер тобуна таандык. Пир Мардакан хангахы менен түзүлүш жана архитектуралык өзгөчөлүктөрү боюнча окшоштугу бар эстеликтер башка түрк мамлекеттеринде да кездешет. Мисалы, Түркменстанда бул мавзолейдин архитектуралык өзгөчөлүктөрүн кайталаган бир нече эстелик бар. Көнө-Үргөнчтөгү Фахраддин Рази жана Шейх Шариф мавзолейлери мисал болуп берет.