Rahime hanım ziyaretgâhı

Рахима ханым зыяратканасы, Нардаран пири же Пирсеид мечити — Нардаран кыштагынын аймагында жайгашкан, XIV кылымга таандык архитектуралык эстелик. Эстелик 1363–1364-жылдары Ширван-Абшерон архитектуралык мектебинин стилинде курулган.

Курулуш ар түрдүү мезгилдерде курулган бир нече бөлмөдөн турат, бул алардын пландаштырылышында да, ар кандай конструктивдик чечимдеринде да көрүнүп турат. Имараттын эң байыркы бөлүгү – мүрзө жана мечит бөлмөсү жайгашкан бөлүк.

Рахима ханым жана анын үй-бүлө мүчөлөрүнүн мүрзөлөрүнүн үстүнө курулган мечит имараты кылымдар бою кум астында калып, 1950-жылы гана табылып, кум астынан чыгарылган. Башында имарат эки бөлмөдөн турган. Тик бурчтук планга ээ биринчи бөлмө (5,80 × 3,20 × 2,53 м) мечитке таандык. Экинчи, арка тавандуу бөлмө (2,75 × 2,75 × 2,53 м) болсо түрбө имараты. Түрбенин башка жактан эшиги жок. Бул жерге мечиттен ачылган арка формасындагы эшиктен (1,13 × 0,58 м) гана кирилет. Мечиттин аркалуу эшиги (1,20 × 0,59 м) эшме оюм менен, кичине баштагы болсо жөнөкөй геометриялык оюулар менен каймалган. Эшиктин үстүндөгү эки бөлүк акиташ тигинде (1,07 × 3,9 м) куфи элементтери бар сульс жазуусу менен бүтүм жазылган.

1994-жылы Нардаран калкынан чогултулган каражаттардын эсебинен байыркы түрбенин үстүнө экинчи кабат курулган.

Эки кабаттуу мечиттин биринчи кабаты зыяратхана катары сакталат. Мечиттин ички аянты 30×17 метр, бийиктиги 26 метр. 4 мунаранын ар биринин бийиктиги 41 метр. Күмбөздүн диаметри 17, бийиктиги 16 метр. Негизги ибадат залы 2 күмбөзгө ээ. Зыяратканага бир эле учурда 1500 адам зыярат кылышы мүмкүн.

Нардаран мечитинин түзүлүшүндө өзгөчө жактары да бар. Мечиттин негизги тик бурчтук бөлүгүнө жалгаш курулган жаңы бөлүк өткөл милдетин аткарат. Мечитке келгендер бул жерде бут кийимдерин чечкенден кийин ибадат залына кирет.

Тарыхы

Ибадат залынын кире беришинин үстүндө жайгашкан, учурда мечиттин ичинде сакталып калган курулуш жазуусунда, имараттын 1363–1364-жылдары курулганы көрсөтүлгөн. Түрбенин үстүндөгү жазууну этнограф-окумуштуу Мешедиханым Немет төмөнкүчө котормологон: «Бул ыйык мечиттин, Кудайдын үйүнүн курулушуна ажылардын тандалган адамы, доордун жалгызы, Улуу садыр Кожо Хажы Хамза ибн Кутлу Мамыт Шахабади – Кудай анын ийгилигин түбөлүк кылсын – 765-жылы буйрук берген». Жазууда аты аталган Кожо Хажы Хамза Ширваншахтар мамлекетинде башкы садыр кызматын аткарган. Бул кызмат мамлекетте ширваншахтан кийинки үчүнчү орундагы кызмат деп эсептелген.

Жазууда аталган Кожо Хажы Хамза Ширваншах өкүмдары Кавус ибн Кейкубаддын (1348–1372-жылдар) башкы вазири болгон. Андан кийин Ширваншах I Ибрахим Халилуллах да бул зыяраткананы оңдоп-түздөгөн. Советтик бийлик жылдарында башка зыяратканалар сыяктуу, «Рахима ханым» мечитин да бузуу коркунучу болгон. Бирок Нардаран калкы буга жол бербейт. 1951-жылы кампага айландырылган имаратта буудай сакталып калат. 1956-жылы гана жергиликтүү калк чогулуп, бул жерди тазалап, зыяратканага мурдагы абалын кайтарышат. Рахима ханымдын мүрзөсүнүн үстүндөгү жазуулардын айрымдары жок кылынган. 1994-жылы Нардаран калкынан чогултулган каражаттардын эсебинен байыркы түрбенин үстүнө экинчи кабат курулган. Зыяратканада 4 мунара бар, алардын ар биринин бийиктиги 42 метрге бирдей. Нардаран пир комплексинде эки бөлүктөн турган хусейния да курулган. Рахима ханым зыяратканасынын курулушу 2006-жылы толугу менен тамамталган.

Архитектуралык өзгөчөлүктөрү

Курулуш ар түрдүү мезгилдерде курулган бир нече бөлмөдөн турат, бул алардын пландаштырылышында да, ар кандай конструктивдик чечимдеринде да көрүнүп турат. Имараттын эң байыркы бөлүгү – мүрзө жана мечит бөлмөсү жайгашкан бөлүк. Мунун далили – мечит бөлмөсүнүн кире беришинин үстүндө жайгашкан, бирок учурда имараттын ичинде калган жазуу. Мындай жазуулар адатта имараттын фасадына коюлган, бул жерде жазуунун имараттын ичинде калышы, мечит бөлмөсүнүн алдындагы бөлмөлөрдүн имаратка кийинчерээк кошулганын көрсөтөт.

Мечит бөлмөсү арка тавандуу тик бурчтук бөлмөдөн турат. Мүрзөнүн мечиттин жалпы көлөмүнө кошулушунун натыйжасында бөлмөнүн түндүгүндө бир аз обочолонгон кичине аймак пайда болгон. Мечиттин түндүк бөлүгүнүн жер каты калган бөлүктөрдүн жер катынан 45 см жогору көтөрүлгөн. Бул бөлүктүн чатыры да бир топ ылдыйыраак, арканын огу болсо мечиттин калган бөлүгүнүн арка огу менен үст-үстүнө түшпөйт. И. Шеблыкин мечиттин бул бөлүгү аялдар үчүн каралган деп эсептейт. Мындай узартылган тик бурчтук формадагы мечит бөлмөлөрүн Абшерондун Пиршагы, Машта, Кала, Рамана кыштактарында да кезиктирүүгө болот.

Мехраб, мындай мечиттер үчүн мүнөздүү формада негизги дубалдын ичинде түштүк тарапта жайгашкан. Мехрабдын ушундай жайгашуусун Бакудагы Сыныккала жана Шейх Ибрахим мечиттеринде да кезиктирүүгө болот. Бүт пир аймагы аркаларда жайгашкан чарчы формадагы кичине ойуктар аркылуу жарыктандырылган. Кийинчерээк эки чоң бөлмөнүн дубалдарында терезе ордулары ачылган.

Мүрзө жайгашкан кичине бөлмө XIII–XIV кылымдардагы Ширван-Абшерон архитектуралык мектебине мүнөздүү болгон, чиедей-жүзүм оюусу менен кооздолгон жаа сымал кире беришке ээ. Мындай оюуну Пирсааткай ханакасынын жана башка курулуштардын ички декорациясында да кезиктирүүгө болот.