Registan

Регистан, расмий түрдө Регистан аянты (өзбекче: Registon maydoni) — Өзбекстандын Самарканд шаарындагы тарыхый коомдук аянт. Ал Тимурийлер империясынын жүрөгү, ал эми кийинчерээк шаардын соода, билим берүү жана аземдик борбору болуп кызмат кылган. Аянт үч медресенин (ислам мектептери) ансамбли менен даңкка бөлөнгөн: Тимурийлер мезгилиндеги Улугбек медресеси, ал эми кийинчерээк Жаниддер династиясынын учурунда курулган Шердор медресеси менен Тиллакори медресеси — булар биргеликте Борбордук Азиядагы ислам архитектурасынын эң мыкты жетишкендиктеринин кээ бирлерин билдирет. Бийик айвандары, көгүш күмбөздөрү, татаал мозаикалык плиткалары жана геометриялык кооздугу менен даңкка бөлөнгөн Регистан тимурийлик жана перс таасирине ээ архитектуранын эң улуу үлгүлөрүнүн бири катары каралат.

Моңгол басып алуусунан бир нече он жылдык өткөндөн кийин, 1365-жылкы Сарбадар көтөрүлүшүнүн борбордук пункту болуп кызмат кылган Самаркандагы Регистан аянтына жума мечити курулган.

Эл дзарчи деп аталган зор жез мурада үрлөнгөн добуш менен жарыяланган падышалык жарлыктарды угуу үчүн, ошондой эле коомчулук алдында жаза берүү үчүн Регистанга чогулушкан. Үч медресе мукарнас менен өзгөчө ислам стилине ээ. Аянт Тимурийлер Ренессансынын борбору катары каралган.

Медреселер

Регистандын үч медресеси — Улугбек медресеси (1417–1420), Шердор медресеси (1619–1636) жана Тиллакори медресеси (1646–1660). Медресе — "мектеп" дегенди билдирген арабча термин. Регистандын медреселери парсча, чагатай-түрк жана арабча тилдеринде жазылган.

Улугбек медресеси (1417–1420)

Тимур доорундагы Тимурийлер империясынын мезгилинде Улугбек тарабынан курулган Улугбек медресеси (классикалык парсча: مدرسۀ الغ‌بیگ, романизацияланганы: Madrasa-yi Uluġ-Bēg) аянтка каратылган учтуу арка формасындагы пиштак же портал менен таасирдүү айванга ээ. Бурчтары бийик минаралар менен курчалган. Айвандын кире беришиндеги аркасынын үстүндөгү мозаика панели геометриялык стилдештирилген оюмдар менен кооздолгон. Тик бурчтуу короо мечит менен лекция бөлмөлөрүн камтып, аны студенттер жашаган жатакана уячалары курчап турат. Огулар боюнча терең галереялар бар. Түп нускада Улугбек медресеси бурчтарында төрт күмбөздүү дарсхона (лекция бөлмөсү) бар эки кабаттуу имарат болгон.

Улугбек медресеси б.з. 15-кылымда мусулман Чыгышынын эң мыкты дин илимдер университеттеринин бири болгон. Улуу перс акыны, окумуштуусу, мистиги, илимпозу жана философу Жами ушул медреседе окуган. Улугбектин өзү да ал жерде лекция окуган. Улугбектин башкаруусунун мезгилинде медресе билим борбору болгон.

Шердор медресеси (1619–1636)

Шердор медресесинин (классикалык парсча: مدرسۀ شیردار, романизацияланганы: Madrasa-yi Šērdār, сөзмө-сөз "жолборс алып жүрүүчү медресе") курулушун 17-кылымда Самаркандын өзбек башкаруучусу Ялангтуш Бахадыр буйруган. Аркасында чыгып бараткан күн бейнеси менен жолборс мозаикалары тирүү жандыктарды тартуу жана түрк-перс мотивдерин колдонуу жагынан өзгөчө кызыктуу. Медресенин аты имараттын порталындагы оюмдардан келип чыккан, анткени "шер" деген сөз "жолборс" дегенди билдирет.

Тиллакори медресеси (1646–1660)

Он жылдан кийин Тиллакори медресеси (классикалык парсча: مدرسۀ طلاکاری, романизацияланганы: Madrasa-yi Ṭilākārī, сөзмө-сөз "алтындоо медресеси", "алтындалган медресе") курулган. Ал студенттер үчүн жашоо колледжи гана эмес, чоң масжид (мечит) ролун да аткарган. Анын эки кабаттуу негизги фасады жана жатакана уячалары менен курчалган зор короосу бар, ал огулар боюнча төрт галереяга ээ. Мечиттин имараты (сүрөттү караңыз) короонун батыш бөлүгүндө жайгашкан. Мечиттин негизги залы мол алтындалган.

Шайбанийлердин мавзолейи

Тиллакори медресесинин чыгышында Шайбанийлердин мавзолейи (16-кылым) жайгашкан (сүрөттү караңыз). Шайбанийлер бийлигинин чыныгы негиздөөчүсү Абулхайыр хандын небереси Мухаммед Шайбани болгон. 1500-жылы, ошол кезде Ташкентте жайгашкан Чагатай хандыгынын колдоосу менен, Мухаммед Шайбани акыркы тимурий башкаруучуларынан Самарканд менен Бухараны басып алган. Династиянын негиздөөчүсү андан кийин өзүнүн колдоочуларына каршы чыгып, 1503-жылы эски Ташкентти алган. Ал 1506-жылы Хиваны, 1507-жылы болсо Мервди, чыгыш Персияны жана батыш Ооганстанды басып алган. Шайбанийлер 1502-жылы Ак Коюнлуларды жеңген сефевиддердин алдыга жылышын токтотушкан. Мухаммед Шайбани көчмөн өзбек уруулардын лидери болгон. Кийинки жылдарда алар Борбордук Азиянын оазистерине, Каспий жээгине, Теңир-Тоо өрөөндөрүнө, орус талааларына жана Индостанга кыйла отурукташышкан. 15-кылымдын акыркы жана эң ири өзбек басып алуусу бүгүнкү өзбек улутунун этногенезинин чоң бөлүгү болгон.

Чорсу соода күмбөзү

Чорсу соода күмбөзү (1785) Шердордун так артында жайгашкан. Чорсу Самарканд, Ташкент, Бухара жана Шахрисабзды туташтырган жол кесилиштеринин Регистандын түштүк-чыгышында жайгашкан. Чорсу — "жолдордун кесилиши" дегенди билдирген перс тектүү сөз, бул көп кыймылдуу жолдордун атактуу кесилишине шилтеме жасайт. Имарат байыркы. Анын байкаларлык бай, кылымдар бою уланган тарыхы бар. Азыр ал шаардын калган тарыхый бөлүгү менен катар ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурас тизмесине киргизилген.

Чорсу баштапкыда 15-кылымда курулган базар болгон, бирок 18-кылымда кайра курулуп, баш кийим базарына айланган. Азыркы имарат Амир Шахмурад бийлик кылган мезгилде, 1785-жылы курулган. Бүгүнкү күндө мурда Чорсуда жайгашкан базар азыр Биби-Ханым мечитинин жанындагы Сиёб базары болуп саналат.

2005-жылы Чорсунун ээлиги Өзбекстан Көркөм өнөр академиясына өткөрүлүп берилген. Имаратты реновациялоо учурунда, түп нускадагы негиз курулушун ачыкка чыгарган үч метр топурак алынып салынган. Азыр Чорсу заманбап да, тарыхый да сүрөтчүлөрдүн эмгектерин сунуштаган көркөм галерея катары кызмат кылат. Чорсу галереясындагы искусство көп улуттуу өзбек элинин искусствосун, маданиятын, тарыхын жана ар түрдүүлүгүн көрсөтөт.