Ulugh Beg Madrasa

Улугбек мадрасасы (өзбекче: Ulugʻbek madrasasi) — Өзбекстандагы ЮНЕСКО Дүйнөлүк Мурас Объектиси болгон Самарканддын тарыхый борборундагы медресе (ислам мектеби). Ал башка эстеликтер менен бирге шаардын байыркы жүрөгү болгон Регистандын монументалдык ансамблин түзөт. Ал 1417-1421-жылдар аралыгында, ошол мезгилдеги Тимурддук Самарканд губернатору, Тимурдун небереси жана белгилүү астроном, кийинчерээк 1447-1449-жылдары император болгон Улугбек тарабынан курулган.

Медресе Тимурддор империясынын маанилүү окутуу борбору болгон, ал жерде ошол мезгилдин эң көрүнүктүү окумуштууларынын айрымдары, диний да, дүйнөлүк да, окутулган. Ал Регистандагы эң байыркы имарат, 15-кылымдан калган жалгыз имарат жана бир нече мечиттерди, керуен-сарайларды, базарды жана ханака (суфийлер үйү) кошкон кеңири архитектуралык ансамблдин жалгыз аман калган бөлүгү. Акыркысынын ордунда учурда Улугбек мадрасасынын алдында жайгашкан Шердор мадрасасы бар.

Тарыхы жана контексти

Медресе Улугбек тарабынан Самаркандда курулган бир нече эстеликтердин бири, ал өзүнүн чоң атасы Тимур негиздеген империянын борбору болгон шаардагы окутуунун, маданияттын жана илимдин чоң меценаты болгон. Тимур империяны 1409-жылдан тартып иш жүзүндө көз каранды эмес башкарган, ал эми анын атасы Шахрух борборду Гератка которуп, Тимурддор империясын ошол жерден башкарган. Улугбектин өзү телескоптор колдонулбастан жасалганына карабастан, өтө так жылдыз карталары менен белгилүү, негизинен астрономия тармагында өзгөчө көрүнгөн окумуштуу жана илимпоз болгон.

Медресени университет катары көрсөтүү кеңири таралган болсо да, Пьер Шювен аны заманбап мааниде чыныгы университет деп эсептөө ашыкча болушу мүмкүн деп ырастайт, анткени окутуу ошондой эле ислам диний окутуусун да камтыган. Бул ошондой эле анын негиздөөчүсүнүн окутууну кандай көргөнүнө да дал келген: илимпоз катары ролуна карабастан, Улугбек Алланын жаратылышына урмат көрсөтүүнү окутуу деп эсептеген өтө диндар мусулман болгон.

Улугбектин дүйнөгө көз карашы жана кызыгуулары медресенин дизайнында кандайча чагылдырылганы ачык көрүнөт. Мисалы, анын кооздоо элементтери, көпчүлүк ислам диний имараттарында адаттагыдай эле, негизинен геометриялык жана каллиграфиялык мотивдерди колдонуу менен, тирүү жандыктарды сүрөттөөгө ислам тыюусун толугу менен урматтайт. Ошентсе да, фасадда бир топ эркиндиктер берилген. Ал медресенин негиздөөчүсүнүн астрономияга болгон кызыгуусуна шилтеме катары чечмеленүүгө боло турган, укмуштуудай «жылдыз топтору» жыйындысын түзгөн майда плиткалуу элементтер менен кооздолгон. Чынында, имараттын бир бөлүгү бир мезгил астрономиялык обсерватория катары колдонулганы белгилүү, ал эми атайын ушул максат үчүн долбоорлонгон имарат — Улугбек Обсерваториясы — кийинчерээк курулган, андан бүгүнкү күндө өтө аз нерсе калган, анткени ал 1449-жылы, Улугбектин өлүмүнөн көп өтпөй, диний фанатиктер тарабынан талкаланган. Улугбек мугалим болгон Самарканд медресесинен тышкары, Улугбек анын атын алып жүргөн дагы экини негиздеген; бири Бухарада, экинчиси Гиждуванда, бирок айрым авторлор булар анын уулдарынын бири Абдалдын тарабынан курулган деп эсептешет.

Ханзаада-астрономдун атынан аталган үч медресенин планы жана бийиктиги боюнча окшоштуктарын эске алганда, алардын баары бир эле архитектору болушу мүмкүн. Бухара медресесинин архитекторунун аты белгилүү — Исмаил б. Тахир б. Махмад Исфахани — ал Иран Исфаханда Тимурдун аскерлери тарабынан туткунга алынып, Тимурдун Борбордук Азиядагы ээликтеринде калууга мажбурланган устат курулушчулардын жана чеберлердин биринен тукум куугон болушу мүмкүн.

Архитектурасы

Имарат 56га 81 метр өлчөмдөгү тик бурчтуу планга ээ, төрт бурчунда 33 метр бийиктиктеги минарети бар. Ар бир капталы ички короону курчаган эки кабаттуу блоктордон турат. Кире берүү үч кезектешкен айван аркылуу жасалган. Регистан аянтына караган тышкы айван 35 фут бийиктиктеги зор пиштакка ээ (имараттын калган бөлүгүнүн эки эсе бийиктигинде) жана медресенин капталынын үчтөн экисин ээлейт. Анда куфи жазуусу бар: «бул укмуштуудай фасаддын бийиктиги асмандын бийиктигинен эки эсе жогору жана анын салмагы Жердин айлануусун жайлатат» деп окулат. Тышкы айвандын жанында дагы бир, кичинерээк айван бар, ал өзүнүн кезегинде ички короого караган үчүнчү айванга алып барат.

30га 40 метр өлчөмдөгү ички короо, элүү худжрага (студент жашоочу камералар) кире берүүчү эки кабаттуу галерея менен курчалган. Ар бир короо галереясынын борборунда айван бар. Батыш капталы медресенин арт жагында жайгашкан узун жана тар мечитке кире берүүчү жол берет, ал жерде бир нече буюмдар, атап айтканда, 17-кылымдагы документтер жана европалык гравюралар көрсөтүлөт. Гравюралардын биринде Улугбек абдан европалык көрүнүштө көрсөтүлгөн. Короонун ар бир бурчунда күмбөз менен жабылган дарсхана (окуу же класс бөлмөсү) бар. Бул бөлмөлөр мечит бөлмөсүн батышта жана негизги айванды чыгышта каптап турат. Класс бөлмөлөрүн бурчтарга жайгаштыруу дээрлик бардык кийинки Борбордук Азия медреселери тарабынан кабыл алынган, бирок жаңыраак медреселерде, бурчтардын биринин арт жагы эмес, мечит тарабынан ээленери көп кездешет.

Плитка иштери жана мозаикалар

Бардык тышкы беттер хазарбаф, азулежу, хафт, фаянс, мозаика жана майолика колдонулуп жасалган ар кандай кооздоо схемасы менен капталган. Дубал панелдери жана рамкалар мрамордон жасалган. Кооздоо мотивдери негизинен геометриялык гирих үлгүлөрү, бирок гүлдүү мотивдер жана куфи жазуулары да бар. Сары-коюу негиз жашыл, сары, бирюза жана ачык-кара көк сырларды белгилүү кылууга жардам берет. Негизги кире беришинин пиштагында, кооздоодогу көк жылдыздардын жыйындысы Улугбектин астрономияга болгон кызыгуусун көрсөтөт.