Sis

Сис (армянча: Սիս) — Киликия Армян падышачылыгынын борбору болгон. Массивдүү чептелген комплекс азыркы түрк шаары Козандан түштүк-батышта, Адана вилайетинде жайгашкан.

Хетт мезгили

Б.з.ч. II миң жылдыкта Сис тоолор менен Жер Ортолук деңиз жээгинин ортосундагы Киликия түздүгүндөгү хетт конуштарынын бири болгон.

Рим мезгилинен кийин

Б.з.ч. I кылымда Сис Рим империясынын Кичи Киликия провинциясындагы чептелбеген айыл болгон көрүнөт. Сисан же Сисия деген аттар алгач V–VI кылымдардагы грек жана латын булактарында эскерилет. 703–704-жылдары византиялык конуштуучулар арабдардын чабуулун кайтарышкан, бирок көп өтпөй шаарды таштап кетүүгө мажбур болушкан, ошондон кийин ал Аббасий халифаты үчүн чек ара форпосту болуп калган. Халиф Аль-Мутаваккил IX кылымдын орто ченинде византиялык коргонуу курулмаларын калыбына келтирген. Византия императору II Никифор Фока 962-жылы Систи аббасийлерден кайра басып алган, бирок ал 1113-жылы армяндардын мүлкүнө айланган, ал кезде аны Рубенийлер династиясынын барону I Торос басып алып, оңдоп чыгарган.

XII кылымдын аягынан XIII кылымга чейин, чеп I Левон падыша менен I Хетум падышанын бийлик кылган мезгилинде «сарай», турак жай имараттары, чиркөөлөр жана бактар менен кыйла кеңейтилген. 1212-жылы Систе болгон тевтон монаху Вильбранд фон Ольденбург аны толук калыптанган борбор катары сүрөттөгөн. Хетумдун жубайы Запэл 1241-жылы ошол жерде оорукана курдурганы менен белгилүү. Чептин ичинде азыр деле сакталган арноо жазуусунун бир бөлүгүндө «Хетум» деген ат эскерилет.

Хромкла Египет мамлюктары тарабынан басып алынгандан кийин, Сис католикостун резиденциясы болуп калган. 1266-жылы мамлюктар шаарды талап-тонап, өрттөшкөн. 1275-жылы мамлюктар шаарды кайра курчап алышкан, бирок армян күчтөрү тарабынан жеңилишкен. Бир кылымдан кийин, 1369-жылы мамлюктар шаарды кайра басып алышкан, бирок аны таштап кетүүгө мажбур болушкан. Акырында, 1375-жылы мамлюктар шаарды толук басып алып, талап-тонап, өрттөп, падышаны жана көптөгөн бектерди туткундашкан. Сис кулагандан кийин Киликия Армян падышачылыгы да кулап, анын аймагы Мамлюктар султандыгына кошулган.

Гай Акнердин айтымында,

Алар армян падышаларынын ордосу болгон Сис шаарын өрттөшкөн. Алар отко жыгач ыргытып, Систин борбору болгон улуу чиркөөнү да өрттөшкөн. Алар падышалардын мүрзөлөрүн бузушкан.

XX кылымдын башына чейин армяндар бул шаарда жашоону улантышкан, анда бир катар кечки орто кылымдык турак жай имараттары сакталып калган.

Систеги чеп Левант аймагындагы эң чоң чептелген объекттердин бири. Эгерде дубалдарын учтан-учка жаза турган болсо, алардын узундугу дээрлик 3 километрди түзмөк. Дубалдар, мунаралар, күмбөздөлгөн жер асты жайлар, суу сактагычтар жана турак жай имараттары бийик акиташ таштын катмарларына кылдаттык менен ыңгайлаштырылган. Бул курулмалардын басымдуу бөлүгү армян чептерине мүнөздүү устат таш, жакшы кесилген рустикалык таш менен курулган. Византиялык дубалдардын бөлүктөрү, ошондой эле мамлюктар доорунда курулуп, араб тилиндеги жазуусу бар түштүк-чыгыш тараптагы кире бериш коридору да сакталган. Стратегиялык жайгашкан жеринен улам, Сис Андыл, Анарзабус жана Тумлу чептери менен ажырагыс байланышта болгон.

Чептин түштүк-чыгыш тарабындагы аскалуу жерден түз ылдыйда, I Хетум курдурган Ыйык София базиликасы жана XVIII кылымдагы Ыйык Григорий Гайкан чиркөөсү сыяктуу бир нече маанилүү чиркөөлөрдүн жана капелланын калдыктары бар чоң террасса, Патриархтар комплекси жайгашкан. Капеллалардын бири, Кара Килисе, азыр деле апсидасын жана неф үстүндөгү учтуу күмбөзүн сактап турат.