Sükhbaatar's Mausoleum

Сухбаатардын мавзолею (монголчо: Сүхбаатарын бунхан), кээде Сухбаатар менен Чойбалсандын мавзолею деп да аталган, Монголиянын Улан-Батор шаарындагы Сухбаатар аянтында жайгашкан мавзолей болгон. Мавзолей 1921-жылдагы Монгол революциясынын жетекчиси жана командачысы Дамдин Сухбаатардын, ошондой эле 1939-жылдан 1952-жылы каза болгонго чейин Монгол Эл Республикасынын жетекчиси жана маршалы болгон Хорлогийн Чойбалсандын акыркы орду болуп кызмат кылган. Имарат социализм доорунда, Чойбалсан каза болгондон кийин Сухбаатар аянтынын түндүк тарабында, Өкмөт сарайынын алдында курулган. Ал 2005-жылы Чыңгыз ханга арналган курулма үчүн орун бошотуу максатында алынып салынган. Мавзолей формасы боюнча Ленин мавзолейине окшош болгон, бирок түсү боюнча айырмаланган. Мавзолей эч качан коомчулукка ачык болгон эмес.

Курулушу жана өнүгүшү

Дамдин Сухбаатар 1923-жылы Алтан-Өлгий улуттук мүрзөканасына коюлган, бирок кийинки жылы кабыры казылып алынып, мавзолейге кайра коюлган. 1930-жылдары ал кайра курулуп, Ленин мавзолейинин дээрлик так көчүрмөсүнө айланган. 1952-жылы 9-майда маршал Хорлогийн Чойбалсандын жаназасынан кийин Монгол эл революциячыл партиясынын Борбордук комитетинин Политбюросунун токтому чыгарылган, ага ылайык архитектор Буджавын Чимеддин Чойбалсан менен Сухбаатардын жаңы мавзолейинин эскизи бекитилген. Бул эскизге ылайык, мавзолейдеги трибуна 14,3 метр узундукта жана 13,87 сантиметр кеңдикте болгон. Мавзолейдин ичинде дубалдар кичинекей таштар менен, тышкы тарабы ак мрамор менен кооздолгон. Мавзолейди курууга СССРдин адистери чакырылган, ал эми мрамор Хархорин шаарындагы Орхон дарыясынын өрөөнүнөн алынып келинген. Элдик армиянын Башкы штабынын башчысы, генерал-полковник Жамъянгийн Лхагвасурен мавзолейдеги реставрация иштери үчүн жооп берген, курулушка Монгол эл армиясынын курулуш-инженерия күчтөрүнүн жоокерлери катышкан. 1954-жылы 8-июлда мавзолейдин салтанаттуу ачылышы болгон, бул күн майрам деп жарыяланган. Ачылыш учурунда жаңы реставрацияланган мавзолейдин алдында аскер окуу жайларынын курсанттары марш кылышкан.

1954–2005-жылдар

1954-жылдан тартып, Эл аралык эмгекчилер күнүнө, 1921-жылдагы Эл революциясынын күнүнө жана Октябрь революциясынын күнүнө арналган парадтар учурунда өлкөнүн жетекчилиги мавзолейдин трибунасына чыгып, элди куттуктап турган. Бул үчүн 1955-жылы 2-апрелде МЭРПнин Борбордук комитетинин токтому чыгарылган, бул салт 1990-жылдарга чейин сакталган. Мавзолей өмүрүнүн тушунда Леонид Брежнев, Михаил Суслов, Николае Чаушеску жана Войцех Ярузельский сыяктуу белгилүү инсандар да барып көрүшкөн. 1951–1956-жылдары мавзолейдин коопсуздугун атайын коргоо отряды бөлүп берген 10 жоокер камсыз кылган. 1956-жылдан тартып курулманын коопсуздугу жана тазалыгы Мамлекеттик резиденциянын комендатурасынын жоопкерчилигинде болгон. 1971-жылы жана 1980-жылдары оңдоо иштери жүргүзүлгөн, бул ишке Ленин мавзолейинде иштеген советтик адистер, ошондой эле Улан-Удэден келген адистер көзөмөлчү катары чакырылган.

Кыйратылышы жана кайра казылышы

Мавзолей 2005-жылга чейин турган, ошол жылы Мамлекеттик резиденциянын кошумча имаратын жана Чыңгыз хандын эстелигин курууга орун бошотуу үчүн ал бузулган. Ал мезгилге чейин 20дан ашык саясий партия өлкөнүн мурдагы жетекчилерин кайра көмүүгө макул болгон. Эки башкаруучунун да сөөгү кайра казылып алынып, будда ырым-жырымдарына ылайык өрттөлүп, 2005-жылы будда дин кызматчыларынын көзөмөлү алдында Алтан-Өлгий мүрзөканасына коюлган.