Tarḫuntašša

Тархунташша (хетт тилинде: 𒀭𒅎𒋫𒀸𒊭, иероглифтик лувия тилинде: 𔖖𔓢𔕙𔑯𔗦, түз мааниси «Тархунттун шаары») — азыркы Түркиянын түштүк-борбордук Анатолиясында жайгашкан, ошол мезгилдин документтеринде эскерилген Коло доорундагы шаар. Анын так жайгашкан жери белгисиз. Шаар бир мезгилде Хетт империясынын борбору болгон, кийинчерээк өзүнчө аймактык державага айланган. Бул шаар башкарган падышалык дал ушул эле ат менен белгилүү, анын чегарасы болжол менен тексттерден белгилүү.

Жайгашкан жери

2019-жылы Конья түздүгүндөгү Чумрага жакын, буга чейин аз изилденген Түркмен-Карахёйюк эстелиги изилденип, Микеле Масса, Джеймс Осборн жана Кристоф Баххубер тарабынан Тархунташшанын жайгашкан жери катары сунушталды. Мурда сунушталган жерлерге Конья, Киликиядагы Сиркели Хёйюк, Кайсеринин тегереги жана Килисе Тепе (мурда Малтепе деп аталган) кирет. Хартапунун балким Тархунташшанын башкаруучусу болгону боюнча пикирге таянып, Кызылдаг да сунушталган. Дагы бир сунушталган жер — Мейданджык чебинин ордунда, ал эми Тархунташша Хулая дарыясынын аймагынын башка аты болгону айтылат.

Жаңы хетт борбору

Б.з.ч. XIII кылымдын башында II Муваталли хетт борборун Хаттушадан Тархунташшага көчүргөн. Бул көчүрүүнүн себептери так эмес бойдон калууда. II Муваталлинин өлүмүнөн кийинки расмий жазууларда ал борборду бир жышаандын натыйжасында көчүргөнү айтылат. Жалпысынан археологдор бул көчүрүүнү Кадеште Рамзес II менен согушка даярдануу үчүн Сирия аймагына жакыныраак болуу максатындагы аскердик стратегия менен түшүндүрүшөт. Бирок Итамар Сингер мунун ордуна II Муваталли борборду өзүнүн жеке кудайы, чагылган күн-кудайы Пихассассини хетт диний практикасында бийигирээк орунга көтөрүүгө аракет кылган диний реформанын бир бөлүгү катары көчүргөн деген пикирди сунуштайт. Үчүнчү түшүндүрмө боюнча, ошол мезгилде Тархунташша хетт империясын жана андан ары аймактарды байланыштырган кургактагы жана деңиздеги жолдордун тармагынын борборуна жакыныраак жайгашкан, бул аны бүткүл аймак боюнча соода жана байланышты башкаруу үчүн идеалдуу борборго айландырган.

II Муваталлинин уулу III Мурсили кийинчерээк борборду кайра Хаттушага көчүргөн. III Хаттусили Мурсилини бийликтен четтеткенден кийин, жаңы падыша Муваталлинин уулу Курунтаны Тархунташшага падыша кылып дайындаган. Келишимде дайындалган падыша көбүнчө Улми-Тешшуп деп аталат; ушундан улам, айрым окумуштуулар Улми-Тешшуп менен Курунта Тархунташшанын эки башка башкаруучусу болгон деп эсептешет.

Тархунташшалык Курунта

IV Тудхалия коло тактага чегилген келишимде Курунтанын падышалыгын кайра бекиткен. Ошол мезгилде Курунта өз аскерлерин Парха менен согушка жетектеп жаткан. Бул келишим, Тархунташша катышкан мурунку келишимдерден айырмаланып, эгей жээгиндеги Мира жана Сеха дарыясынын аймагынын хеттердин вассал падышаларын күбө катары чакырат. Бул Тархунташшанын статусу эми бүткүл батыш Анатолия үчүн маанилүү маселе болгонун көрсөтөт.

Курунта кийинчерээк өзүн Улуу Падыша деп жарыялаган. Бул дооматтын бүткүл Хатти аймагына тиешелүү болгон-болбогонуна карабастан, Хаттушадагы сарай муну талашкан (жана келишимди көмүп салган).

Хетт империясынын кулашы

Хетт империясынын аягына жакын II Суппилулиума иероглифтик лувия жазуусунда Хаттинин Тархунташша шаарына чабуул коюп, аны талкалаганын жазып калтырган.

Түркмен-Карахёйюк

Бул эстелик Кеч Энеолит доорунан бери мекендөөгө алынганы менен, эң көп калк Кеч Коло доорунда (б.з.ч. болжол менен 1300–1100-ж.) жана Орто Темир доорунда (б.з.ч. болжол менен 900–600-ж.) жашаган. Ошол мезгилдерде анын аянты 120 гектардан ашып, батыш жана борбордук Анатолиядагы эң чоң эстеликке айланган. 2019-жылы Конья аймактык археологиялык изилдөө долбоору аталган иштин учурунда, Чикаго Чыгыш институтунун археологдору сугат каналынан монументалдуу лувия иероглифтик жазуусун тапкан. Изилдөө таш баштапкы жерде дөбөнүн чокусунда болгонун, бирок мыйзамсыз казуулар учурунда жылдырылганын көрсөттү. Жазууда Харапу аттуу башкаруучунун эпиграфисттер Фригия деп болжолдогон, бирок азырынча так эмес Муска үстүнөн жеңиши баяндалган.

«1-САП — Улуу Падыша Картапу, Баатыр, Мурсилинин уулу. 2-САП — Ал (б.а. Картапу) Муска өлкөсүн багынткан кезде, душман жерге кирип келген. Асман Күн-кудайы (жана) бардык кудайлар 13 (душман) падышасын Анын Улуулугу, Улуу Падыша Хартапунун колуна тапшырышкан. (Жана) ал (б.а. Хартапу) бул 13 падышаны алардын калкан/коргоолору менен алып,

жана мал-жандыгын, (алардын) чоң орфостаттары/таштары/дубалдары бар 10 күчтүү чептерин бир жылдын ичинде багындырган. 3-САП — Ал эми Азари-Тивата (же кыязы Апари-Тивата), катчы, (муну) чегип жаз[ды]».

Мурда белгилүү болгон бир жазууда Мурсилинин уулу Хартапу эскерилгендиктен, кээ бирлер аны Тархунташшанын белгилүү падышасы III Мурсили деп божомолдошкон, ошондуктан кээ бир изилдөөчүлөр Түркмен-Карахёйюктү Тархунташша деп болжолдошту. Казуучулар жазуунун б.з.ч. VIII кылымга таандык экенин аныкташты, бул Тархунташшага байланыштуу болуу үчүн өтө эле жаңы мезгил, жана алар бул көз карашын карманууну улантышат, бирок бул эстеликтин Орто Коло доорунда Тархунташша болушу мүмкүндүгүн да четке какпайт. Түштүк-түштүк-чыгышта болжол менен 13 километр алыстыкта жайгашкан Кызылдаг эстелигинде, таш кыркада Хартапунун дагы бир жазуусу (ошол жерден табылган 4 окшош жазуунун бири) бар.

Учурда Кызылдаг жазууларынын жана Түркмен-Карахёйюк жазуусунун (ошондой эле Бурункая менен Тападагы окшош жазуулардын) салыштырылышы, котормосу жана хронологиясы дагы деле такталган эмес. Хартапунун аты аталган жазууларды кошо алганда, ар кандай байланыштуу жазуулардын мезгили б.з.ч. XII кылым же б.з.ч. VIII кылым деп аныкталган. Түркмен-Карахёйюк жазуусунун учурунда үч сап тең бир мезгилде чегилген эмес деп эсептелет. Илимий консенсус боюнча алгачкы Хартапу жана кийинки Хартапу деген эки башка инсан болгон.