Tlos

Тлос (ликиялыкча: 𐊗𐊍𐊀𐊇𐊀 Тлава, хеттче: 𒁕𒆷𒉿 Далава, байыркы грекче: Τλώς же Τλῶς) — түштүк Түркиянын Мугла провинциясындагы азыркы Сейдикемер шаарчасынын жанында, Саклыкент капчыгайынан болжол менен 4 километр түндүк-батышта жайгашкан байыркы Ликия шаары.

Ал Ликиянын эң байыркы жана эң чоң шаарларынын бири болгон.

Жайгашкан жери

Тлос Ксантос өрөөнүнүн чыгыш тарабында, азыркы айылдан платодон көтөрүлүп, батышта, түндүктө жана түндүк-чыгышта дээрлик тик аскаларда аяктаган аскалуу дөбөнүн үстүндө жайгашкан.

Аты

Тлос деген грек аты мурдараак болгон Тлава деген ликиялык аттан келип чыккан. Шаар хетт документтеринде Далава деп эскерилет.

Тарых

Шаардын борборунан жана жанындагы жерлерден (Гирмелер жана Тавабашыдагы үңкүрлөр) табылган археологиялык калдыктар шаардын негизделиши 4000 жылдан ашык мурун башталганын көрсөтөт.

Ал жергиликтүү ликиялык жазууларда «Тлава», хетт булактарында «Далава» деп белгилүү, бул шаардын мааниси б.з.ч. 15-кылымда эле, Кеч коло доорунда болгонун көрсөтөт.

Тлос перстер Гарпагдын жетекчилиги астында б.з.ч. 540-жылы Ликияга басып киргенде Перс империясынын курамына кирип, көз карандысыздыгын жоготкон окшойт. Ал перс бийлигинин мезгилинде, б.з.ч. 5-кылымдан 4-кылымдын аягына чейин гүлдөп өскөн. Кийинчерээк, эллинисттик мезгилде, анын мааниси Ликия лигасынын алты негизги шаарынын бири болушу менен көрсөтүлгөн, б.з.ч. 168-жылы Рим ага Родосго көз каранды болуунун ордуна автономия берген. Жазуулар Тлостун тургундарынын демдерге (социалдык бөлүкчөлөргө) бөлүнгөнүн ачат, алардын үчөөнүн аты белгилүү: Беллерофон, Иобат жана Сарпедон, уламыштагы белгилүү ликиялык баатырлар.

Рим доорунда ал шаар «Ликия улутунун абдан жаркыраган метрополиясы» деген наамды алганда Ликия лигасынын курамында өз маанисин сактап калган.

Б.з. 141-жылкы жер титирөө шаардын көптөгөн эстеликтерин кыйратты. Родиаполистик Опрамоас жана дагы бир бай кайрымдуу адам б.з. 2-кылымдагы шаардык кайра куруу иштеринин көпчүлүгүн каржылаган. Дагы бир жер титирөө б.з. 240-жылы чоң кыйроого себеп болгон.

Өзүнүн магистраттары бар жүйүт жамааты да болгону белгилүү.

Уламышта

Уламышта ал баатыр Беллерофон жана анын канаттуу аты Пегас жашаган шаар болгон. Некрополдогу падыша түрүндөгү мүрзө Беллерофонго арналганы белгилүү.

Византиялык грамматик Стефан Византиялык шаардын нимфа Праксидике (байыркы грекче: Πραξιδίκη) менен Тремилдин (байыркы грекче: Τρέμιλος) уулдарынын биринин атынан аталганы тууралуу уламыштык салтты билдирет. Праксидике Огигестин (байыркы грекче: Ωγύγης) кызы болгон.

Жер

Тлос 1838-жылы Чарльз Феллоуз тарабынан кайра табылган, андан кийин изилдөөчү Томас Абель Бримейдж Спратт барган, ал «бүткүл Ликияда чоң шаар үчүн мындан улуу жер тандалышы кыйын эле» деп ойлогон.

Туруктуу казуу иштери 2005-жылдан бери пән аралык команда тарабынан жүргүзүлүп келе жатат.

Тлоско көптөгөн маданияттардын таасири акрополь жана чеп үстөмдүк кылган ар түркүн курулуштардын жыйындысын жараткан.

Эрте ликиялык мезгилде шаардын конушу балким түштүк жана батыш боорлорунда топтолгон. Ал жерде цистерналары бар кең террасалар жана ташка оюлган имараттардын арткы дубалдары, ошондой эле агора, спектакль жана концерттер үчүн театр, коомдук рим мончолору жана эрте византиялык чиркөөнүн калдыктары табылат.

Акрополь

Дөбөнүн үстү эрте классикалык мезгилге таандык башкаруучунун сарай комплекси үчүн тандалган. Ал жердеги ликиялык чеп ликиялык дубалдын жана рим доорундагы дубалдын калдыктары аркылуу көрүнөт. Осмондор чептин негизинин үстүнө жергиликтүү феодалдык башкаруучу Канлы Али Ага (Каныш баштык Али) үчүн чеп курушкан.

Эллинисттик мезгилге таандык коомдук имараттар акропольдун боорунда жайгашкан. Жергиликтүү ликиялык кудай Тргга үчүн деп эсептелген ыйык жай сарайдын жанындагы акропольдун түндүк боорундагы ташты казуу менен пайда болгон платформада турат.

Акропольго алып баруучу боорлордо көптөгөн ликиялык саркофагдар жана дөбөнүн таш бетине оюлган көп сандаган үй түрүндөгү жана ийбадатхана түрүндөгү таш мүрзөлөр бар. Алардын бири — Беллерофондун мүрзөсү, төрт мамысы бүтпөй калган фасады бар чоң ийбадатхана түрүндөгү мүрзө, анын алдыңкы бөлүгүндө уламыштагы баатыр Беллерофондун Пегас деп аталган канаттуу атына минип бараткан рельефи бар. Мүрзөнүн ичинде арстан же жолборс оюлган сүрөт бар.

Стадион

Дөбөнүн этегинде 2500 адам батуучу стадион бар. Ал эллинисттик мезгилге таандык, рим доорунан кошумчалар жана өзгөртүүлөр менен.

Стадиондун жолуна параллель, 72 x 8,3 метр өлчөмүндөгү жана 1 метр тереңдиктеги узун көлмө жакшы сакталган, алдында фонтан бар. Бул көлмө стадион аймагынын коомдук жана ырым-жырым иш-чаралары үчүн да колдонулганын көрсөтөт. Стадиондун түндүк, түштүк жана чыгыш тараптары баштапкыда мамылуу портик менен курчалган.

Стадионго параллель, изилдөөчүлөр эки кабаттуу, узундугу 150 метр, туурасы 30 футтан ашык базар деп болжолдогон курулуш бар, анын батыш дубалында кичине тик бурчтуу эшиктер жана чоң аркалуу эшиктер бар. Имарат кылдаттык менен бириктирилген жонулган таш блоктордон курулган. Түштүк учунда бир нече бөлмөлөрү жана төрт чоң аркалуу эшиги бар кеңирээк имарат бар.

Мончолор

Эки коштош мончо бар; Улуу Мончо шаардын борборунан түштүк-батышка карай боордо жайгашкан жана типтүү ликиялык мончолордун планына ылайык үч бөлмөдөн турат. Жети терезеси бар апсида төмөндөгү Тлос өрөөнүн карап турат. Бул бөлмө Опрамоастын Тлоско тартуулаган «коомдук мончолордогу экседра» болушу мүмкүн жана б.з. 100–150-жылдарга таандык болушу мүмкүн.