Uluburun shipwreck

Улубурун кемекапталышы — биздин заманга чейинки XIV кылымдын аягына таандык, Түркиянын Жер Ортолук деңизиндеги Улубурундун (Чоң мыс) чыгыш жээгинин жанынан табылган Кеч Коло доорундагы кемекапталыш. Кемекапталыш 1982-жылы жайында Бодрумга жакын Йалыкавак кыштагынан болгон жергиликтүү шумкар издеген сүзгүч Мехмед Чакир тарабынан табылган.

1984-жылдан 1994-жылга чейин үч-төрт айга созулган он бир катары менен экспедиция өткөрүлүп, жалпы 22 413 сүзүү жасалып, Жер Ортолук деңизинен чыккан эң таасирдүү Кеч Коло доорундагы табылгалардын бирин ачкан.

Табылышы

Кемекапталыш жайы 1982-жылы жайында, Мехмет Чакирдин «кулактуу металл бисквиттери» деп сүрөттөгөнү, аныкталышынча, өгүз териси формасындагы куйма экениниен улам табылган. Түрк шумкар издеген сүзгүчтөр көбүнчө шумкар издеп сүзүп жүргөндө байыркы кемекапталыштарды кантип таанууну билиш үчүн Деңиз археология институтунун (INA) изилдөө тобуна кайрылып турушкан. Чакирдин табылгалары Бодрум деңиз алдындагы археология музейинин директору Огуз Алпөзенди музей менен INA археологдорунан турган текшерүү тобун кемекапталыш жайын табуу үчүн жиберүүгө түрткү берген. Текшерүү тобу Улубурундун жээгинен болжол менен 50 метр алыстыкта бир нече жез куймаларды таба алган.

Болжолдонгон жолу

Кемедеги жүктөн алынган далилдерге караганда, кеме Кипр же Сиро-Канаан пристанынан жүрүшкө чыккан деп ойлоого болот. Улубурун кемеси шексиз Кипрден батышка карай сүзүп жаткан, бирок анын түпкү бараткан жери кемеде ташылган түрлөргө туура келген буюмдардын жайылышынан гана жыйынтыктала алат. Кемениин бараткан жери Эгей деңизинде бир жерде жайгашкан пристань болгон деп сунушталган. Ошол кезде Эгей үчүн маанилүү кайра бөлүштүрүү борбору болгон Родос болжолдуу бараткан жер катары сунушталган. Кемекапталышты казган археологдорго караганда, кемениин ыктымал акыркы бараткан жери Грециянын негизги жериндеги микен сарайларынын бири болгон.

Мезгилдештирүү

Корнелл университетинин Питер Кунихольмго кемениин мезгилин аныктоо үчүн дендрохронологиялык мезгилдештирүү тапшырмасы берилген. Кемеге жүктөлгөн бутактын биздин заманга чейинки 1305-жылга чейинки дарак шакекчелерин көрсөткөнү аныкталган; бирок кабыгы сакталып калбагандыктан, андан ары, жашыраак шакекчелери бар экенин аныктоо мүмкүн эмес. Кеме ошол датадан көп өтпөй чөккөн деп болжолдонот. Кунихольм кийинчерээк үлгүнүн төмөн сапаты «өзгөчө күчтүү» мезгилдештирүүгө мүмкүндүк бербейт деп эскерткен. Бүткүл Анадолу дендрохронологиялык катарынын радиокөмүртек калибровкасынан кийин, Кунихольм жаңы дата, болжол менен биздин заманга чейинки 1327-жылды сунуштаган.

Мэннинг жана анын кесиптештери жайдан алынган өсүмдүк материалдарынын бир нече үлгүсүнө радиокөмүртек мезгилдештирүү тесттерин жүргүзүшкөн. Кемениин кедр аркан-тактайынан алынган үлгү курулуш фазасы үчүн terminus post quem (мурда болбошу мүмкүн эмес чек) катары чечмеленген. Аркан жана таралуучу заттар сыяктуу кыска өмүрлүү түрлөрдөн алынган башка, чиримтал буюмдарды камтыган үлгүлөр, акыркы сапар фазасында кемеге жүктөлгөн деп чечмеленген. Эки фаза бири-бирин чектеп, түрдүү ыктымалдуулуктагы дата аралыктарын алуу үчүн Байес статистикасы колдонулган. Кемениин чөгүшүнүн эң ыктымал датасы 1320±15 жылга тегеректелген.

Керамика далилдерине караганда, Улубурун Амарна мезгилинин аягына жакын чөккөн окшойт, бирок кемеде табылган анын атын чегилген уникалдуу алтын скарабейден улам, Нефертити мезгилинен мурда чөгө алмак эмес. Азырынча, кеме биздин заманга чейинки XIV кылымдын аягында чөккөн деген жыйынтык кабыл алынган.

Кемедеги буюмдардын келип чыккан жерлери географиялык жактан Түндүк Европадан Африкага чейин, батышта Сицилия менен Сардинияга чейин, чыгышта Месопотамияга чейин жетет. Алар тогуз же он маданияттын өндүрүмдөрү болушу мүмкүн. Бул келип чыгыш жерлер Кеч Коло доорундагы Эгей аймагы Жакынкы Чыгыштагы падышалык белек берүүгө негизделген эл аралык соода-сатыктын каналы болгонун көрсөтөт.

Ар түрдүү окумуштуулардын реконструкциясына караганда, Улубурун кемекапталышы Кеч Коло доорундагы Жер Ортолук деңизиндеги гүлдөп өнүккөн соода деңиз тармагын көрсөтөт. Бул учурда, эбегейсиз зор аралаш жүк — люкс буюмдары, падышалык белектер жана чийки заттар. Табылгаларга караганда, микен кызматкерлери да белектерди коштоп, кемеде болгон деп сунушталат.

Кеме

Урандылардын жайылышы жана чачылган жүк кемениин узундугу 15-16 метр (49-52 фут) болгонун көрсөтөт. Ал кабык-биринчи ыкмасы менен, кийинки кылымдардагы греко-рим кемелерине окшош паз-тиш бириктирүүлөрү менен курулган.

Улубурундун корпусу кыйла кылдат изилдениши менен, кабыргалоо системасынын дал белгиси табылган эмес. Аркан-тактай рудименттик көрүнөт, кыязы, салттуу мааниде аркан-тактайдан көбүрөөк аркан-плита. Кеме Ливан кедринин тактайлары менен аркан-тактайынан жана эмен тиштеринен курулган. Ливан кедри Ливандын тоолоруна, түштүк Түркияга жана Кипрдин борбордук бөлүгүнө туунду өсүмдүк.

Кеме 24 таш зынгыр алып жүргөн. Бул таш түрү Эгейде дээрлик такыр белгисиз, бирок Сиро-Канаан ибадатканаларында жана Кипрде көп кездешет. Чырпык менен таякчалар кемениин тактайларын металл куймалар менен башка оор жүктөрдөн коргоо үчүн тосмо материал катары кызмат кылган.

Тогуз байыркы Жакынкы Чыгыш цилиндр мөөрлөрү табылган. Алар өз буюмдары болгонбу же

экипаждыкы же жүктүн бир бөлүгү экени талкууланып жатат. Мөөрлөрдүн үчөө начар абалда жана

сүрөткө тартылган да, жарыяланган да эмес. Тоо кристалдан, тоо кристал менен алтындан, фаянстан, сары таш менен алтындан жана гематиттен жасалган калган 6 мөөр биздин заманга чейинки XIV кылымга таандык (алардын бирөө баштапкы XVIII кылымдан болуп, кайра

XIV кылымда кайра чегилген).

Жүк

Бул Пулак (1998) тарабынан сүрөттөлгөн жүктүн тизмеси.

Улубурун кемесинин жүгү негизинен соода буюмдары болгон чийки заттардан турган, алар кеме табылганга чейин негизинен байыркы тексттерден же мисир мүрзө живописинен белгилүү болгон. Жүк Мисирдин Эль-Амарна жеринен табылган Амарна каттарында келтирилген көптөгөн падышалык белектерге туура келет.

Жез куймалар