Ulugh beg Madrassah

Улугбек медресеси — Өзбекстандын Бухара шаарындагы архитектуралык эстелик (1417). Бул Орто Азиядагы сакталып калган эң байыркы медресе. Ал Улугбек курган медреселердин эң эскиси. Абдуллахан II бийлик кылган мезгилде ири реставрациялык иштер жүргүзүлгөн (1586).

Имарат Орто Азия архитектурасынын гүлдөгөн мезгилинин эстелиги болуп саналат, анын үлгүсү боюнча башка Орто Азия шаарларында да медреселер курулган. Учурда бул медресе Тимурийлер династиясынан Бухарада сакталып калган ушундай көлөмдөгү жападан-жалгыз имарат. Медресе, Улугбек курган үч медресенин катарында, эң эски сакталып калган курулуш. Ал Абдулазиз хан медресесинин каршысында жайгашкан жана аны менен бирге бирдиктүү архитектуралык ансамблди түзөт. Орто Азия архитектурасында бири-бирине каршы турган эки имараттан турган кош ансамбль «кош» термини менен, ал эми эки медресе «кош медресе» термини менен аныкталат.

Ал 1993-жылы «Бухаранын тарыхый борбору» курамында ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине кошулган. Учурда Улугбек медресесинде Бухара эстеликтерин калыбына келтирүү тарыхынын музейи жайгашкан.

Тарых

XV кылымдын биринчи жарымында Орто Азиянын монументалдуу курулушунда медресе түрү басымдуулук кылган. Амир Темир мезгилинде (1370–1405) кээ бир медреселерде билимдүү дин кызматкерлери гана эмес, мамлекеттик кызматтарга даярданып жаткан асыл тукум жигиттер да окутулган. Улугбек бийлик кылган мезгилде (1409–1449) медреселер бир түрдүү университеттин ролун аткарган, анда диний илимдерден тышкары астрономия, математика жана философия боюнча да лекциялар окулган.

Шахрух (1409–1447) Тимурийлер падышачылыгын башкаруу процессинде уулу Улугбекти борбор Самарканд менен экинчи маанилүү борбор — Бухаранын султаны кылып дайындаган. Мирзо Улугбек өзүнүн көзөмөлүндөгү шаарларды империянын интеллектуалдык борборлоруна айландырууну көздөгөн. Улугбек курган үч медресе — Бухара (1417), Самарканд (1417–1420) жана Гиждуван (1433) медреселери сакталып калган.

Бухара медресесинин курулушу 1417-жылдын аягында аяктаган. Бирок мамлекеттик иштер менен алек болгон жана аялы Огабегимдин каза болушуна кайгырган Улугбек аны курулуштун демилгечиси катары жеке өзү 1419-жылдын 28-ноябрында гана көрө алган. Ал медресесиндеги студенттерге жана башка «татыктуу» адамдарга белектерди тараткан. Улугбектин мезгилинде жана андан кийинки кылымдарда бул медресе Бухаранын илим жана маданий жашоосунун борбору болгон.

Улугбек курган медресе убакыттын өтүшү менен өзгөрүүлөргө учураган. 1585-жылы Абдуллахан II бийлик кылган мезгилде (1583–1598) медресенин имараты реставрацияланган. 1586-жылы таасирдүү Жойбар шейхтеринин бири Ходжа Саад (өлгөн күнү 1589-жылдын 23-октябры) демилгеси жана колдоосу менен сырты жана бардык бөлмөлөр реставрацияланган. Ошол эле мезгилде реставрация процессинде жазуулары жана оймо-чиймелери бар кафелдер колдонулган. Кийинчерээк, XVI–XVII кылымдарда имараттын бузулган бөлүктөрү да оңдолгон.

1841–1842-жылдары Бухарада болгон Н. В. Ханыков ошол мезгилде Улугбек медресесинде 80 бөлмө (хужра) болгонун жана студенттери вакф кирешелеринен 3,5 алтын алганын жазып калтырган.

Абдурауф Фитраттын айтымында, XX кылымдын башында Улугбек медресеси куф кирешелеринен жылына 800 тыйын алган. Улугбек китепканасы жер, дүкөндөр, соода комплекстери түрүндөгү өзүнчө вакфка ээ болгон. Бул китепканага материалдык жана каржылык жактан көз карандысыз иштөөгө мүмкүндүк берген.

Кийинчерээк Улугбек медресеси реставрацияланып, 1950–1970 жана 1990–1996-жылдары чоң өзгөрүүлөргө учураган.

1993-жылы медресе ЮНЕСКОнун Бүткүл дүйнөлүк мурастар тизмесине кошулган, ал эми 1994-жылдан бери анда Бухара эстеликтерин калыбына келтирүү тарыхынын музейи иштеп келет.

Архитектура

Негизги стилде улуттук чоң фронтон, эки канатта эки кабаттуу бөлмөлөр жана бурчтарда гүл букеттери бар. Букеттердин үстү күмбөз сымал. Медресенин негизги кооздугу фронтондо, анда сырланган кыштардан тышкары түстүү гүлдүү оймолор жана кафелдер колдонулган. Пиштак аркасынан миёнсарай (коридор) аркылуу короого өтөт. Миёнсарайдын ички күмбөзү 12 капталдан турат, кыш тору менен жасалган, алардын арасына көк жана ачык түстөгү кафелдер коюлган.

Короо (26 × 25 м) эки кабаттуу бөлмөлөрдүн катары жана чатыры бар 2 айван менен курчалган. Капталдары кыскараак көрүнүшкө ээ, дубалдары, аркалары жана фронтондору ак, көгүш жана күрөң сырланган кыштар менен бүтүрүлгөн. Бөлмөлөр өтө таза иштелген. Медресе (53 × 41,6 м) өтө чоң эмес, бөлмөлөрү укмуштуудай, бири-бирине пропорционалдуу, ички жана тышкы түзүлүшү өзгөчө. Күмбөзү бар мечит (15,5 × 5,5 м) жана класс бөлмөсү (5,5 × 5,5 м) сарайдын эки тарабында жайгашкан. Сарайдын 2-кабатында китепкана бар. Ходжа Саад Жойбарий сырткы мешти жана жанаша бөлмөлөрдү оңдогон (1586) жана Пиштакты кичине жазуулары жана оймолору бар кафелдер менен кооздогон. Устат-жасалгачы Исмайыл ибн Тахир ибн Махмуд Исфаханинин аты короонун батыш тарабындагы бөлмөнүн үстүндөгү ганч жасалгаларынын арасында сакталып калган. Абдураззак Самаркандийдин айтымында, Улугбек (1419-жылдын 28-ноябрында) медресеге келген студенттерге белектерди тараткан. Улугбек медресеси убакыттын өтүшү менен өзгөргөн. Ал XVI–XVII кылымдарда, 1950–70 жана 1990–96-жылдары оңдолгон. Оймо-чиймелерде жылдыз жасалгалары көп кездешет. Айван мамылары алтындалган. Эшик такталарында араб тилинде «Билим алуу ар бир мусулман эркек жана аялга парз» деген сөз айкашы чегилген.