Mir-i-Arab madrasah

Мир Араб медресеси — Бухарадагы медресе.

Медресенин курулушу өзбек акими Убайдуллахан жана анын пири Мир Арабдын аттары менен байланыштуу.

Окуу мөөнөтү 4 жыл. Окуу жайынын күндүзгү бөлүмүнө 15 жаштан 35 жашка чейинки орто жана толук эмес орто билимдүү адамдар кабыл алынат. Диний илимдер жана жалпы билим берүүчү илимдер окутулат. Студенттерге араб, англис, орус жана фарс тилдери да үйрөтүлөт. Сабактар өзбек жана араб тилдеринде жүргүзүлөт.

Тарыхы

Мир Арабдын чыныгы аты Сайид Абдулла болуп, ал 22 жашында Самаркандга келип Кожо Ахрарга шакирт болгон. Түркстандын Сабронунда (Савронунда) 2 корез (жер астындагы арык) каздырып, суу чыгарган, чеп курдуруп, Шофиркон, Вобкент, Гиждуванда көптөгөн жерлерди көрктөндүргөн (азыр Шофирконду Мир Араб чеби сакталып калган).

Ал накшбандия тарыкатынын өнүгүшүнө чоң салым кошкон. Медресенин курулушун аяктай албай, 1536-жылдын башында Мир Араб дүйнөдөн кайткан жана анын осуятына ылайык, күйөө баласы Шайх Закария курулушту аягына чыгарган.

Ханкор Мирали Фатхободий-Бухорий бул форс ыр сабын медресенин дарбазасына жазган: „Mir Arab faxri Ajam onki kard — Madrasai olii bas bul ajab. Bul ajab on ast ki tarixi u: Madrasai olii Mir Arab“.

Советтик мезгилде

1920—1930-жылдары СССРде бардык медреселер жабылган. 1945-жылы Орто Азия мусулмандарынын диний башкармасынын (САДУМ) муфтийи Эшон Бобохан мамлекеттик органдар менен узакка созулган сүйлөшүүлөрдөн кийин Орто Азияда ислам билимин кайра жолго коюуга жетишкен. Согуштан кийинки мезгилде СССРде медресенин калыбына келтирилиши СССР Эл Комиссарлар Кеңешинин 1945-жылдын 10-октябрындагы №14808-р «Бухара жана Ташкентте медреселерди уюштуруу жөнүндө» токтому менен башталган. Токтомдун негизинде Өзбекстан ССР Эл Комиссарлар Кеңешинин 1945-жылдын 29-ноябрындагы №1879-212с «Орто Азия жана Казакстан диний башкармасына эки диний мектеп ачууга уруксат берүү жөнүндө» токтому иштелип чыккан. 1946-жылы Өзбекстан ССРде Мир-Араб медресеси ачылган. 1947-жылдын 1-июнундагы абалга ылайык, И. В. Полянскийдин маалыматы боюнча, Мир-Арабда 26 студент жана 3 мугалим болгон. Илимий адабияттарда медресенин ар кандай аттары кездешет. Бирок 1989-жылы Рифкат Рафиковго берилген №67 окууну бүтүргөндүгү жөнүндөгү күбөлүккө ылайык, медресе «Мир-Араб» деп аталган.

«Мир-Араб» СССРде 1946—1956 жана 1961—1989-жылдары мусулмандардын жападан-жалгыз орто билим берүү мекемеси болгон. СССРдеги экинчи медресе — Барокхан 1956-жылы Ташкентте ачылган, бирок бийлик тарабынан 1961-жылы имараттын кыйрап калгандыгы шылтоосу менен жабылган.

Мир-Араб медресесинде окуу мөөнөтү 9 жыл болуп, эки баскычка бөлүнгөн. Окуу программасы Дин иштери боюнча кеңеш менен макулдашылып, үч бөлүккө бөлүнгөн:

диний илимдер (тажвид, хадис, ислам тарыхы жана башкалар). Окуу убактысынын болжол менен 30%-ы аларга арналган;

дүйнөлүк илимдер (СССР элдеринин тарыхы, СССРдин Конституциясы, орус тили, дене тарбия жана башкалар);

татаал мазмундагы темалар (араб жана фарс тилдери жана башкалар).

Орто дүйнөлүк билимге ээ болгон абитуриенттер үчүн окуу мөөнөтү 4 жылды түзгөн. Медресе студенттеринин (Өзбекстан ССРдин башка советтик мекемелеринин студенттери сыяктуу эле) убактылуу сабактан алынып, пахта терүүгө [8] баруусу алардын окуу ишине таасир эткен.

Медресе студенттери айына 35 рубль стипендия (1962-жыл үчүн) жана кийим-кече алып, жумасына бир жолу медресенин эсебинен киного барып, медресенин жатаканасында жашашкан. Студенттердин саны аз болгон — 1963-жылы 40 адам, 1982-жылы 86 адам. Медресени бүтүрүү ар жылы болбогон жана ошол мезгилде 10-20 адистен турган.

Медресеге студент жиберген мусулмандардын диний мекемелери алардын окуу чыгымдарын өздөрү төлөшкөн (1963-жылы жылына 500-600 рубль болгон), мындан тышкары, САДУМ окуу мекемесинин ишмердүүлүгү үчүн акча бөлүп берген.

Архитектурасы

Башкы фасады чоң пештакка ээ, дарбазасынын артында 5 күмбөздүү миёнсарай, эки жанында бийик күмбөздүү кенен дарсхана жана мечит, көрхана жайгашкан. Кошинкор оюмдар жазуулар менен айкалышкан (сакталбаган). Көрхананын ичи күмбөздүн астында калкансымон мукарнас менен, шиби жана дубалдары ганч оюмдары менен кооздолгон, изарасы түстүү кошин менен капталган. Көрханада Убайдуллаханды (1537-жылы каза болгон)дын жыгачтан хатамкор усулунда жасалган сагана-мүрзөсү жана Мир Арабдын, анын туугандарынын мүрзөлөрү бар.

Тарыхый булактарда медресе 111 худжрадан турары көрсөтүлгөн. Бирок азыркы авторлор худжралардын санын Курандын сүрөлөрүнө ылайык 114 худжра деп маалымдашууда.

Медресенин жалпы планы 68,5x51,8 м, короосу 35,4x31,3 м, дарсханасы 8x8 м. Короосу төрт бурчтуу формада болуп, тегерегин алдында айваны бар, эки кабаттуу 114 худжра курчап турат. Тараптардын ортосундагы 4 бийик пештактуу дарсхана — айван короонун сүрдүүлүгүн арттырат. Түзүлүшү жагынан оюмдуу түштүк пештактын алгачкы келбети сакталып калган, бул оюмдардын курамында жылдызсымон кооздуктар кездешет. Андагы кооздуктардын сакталып калган айрым бөлүктөрүнөн оюмдар өтө назик жана назик болгонун билүүгө болот.

Уламыштарга ылайык, медресенин негизи терең кылынып, тоо таштары менен бекемделген, кар, жамгыр суусун агызуу үчүн тазарлар жасалган, алар аркылуу суулар шаар чебинен тышкары чыгарылган.

Бухаранын 2500 жылдыгына байланыштуу медресенин пештагы жана күмбөздөрүндөгү түшүп калган кошинкор оюмдар жана жазуулар кайра калыбына келтирилди.