Ateshgah of Baku

De Ateshgah van Bakoe (Perzisch: آتشگاه, getranslitereerd: Atashgah; Azerbeidzjaans: Atəşgah), vaak de “Vuurtempel van Bakoe” genoemd, is een syncretistische tempel in het stadje Surakhani (district Surakhani).

Sarah Ashurbeyli merkt op dat Atsh een vervorming is van Atesh (“vuur”) en dat Atshi-Baguan “vuren van Baguan” betekent, verwijzend naar Bakoe. Het woord Baguan komt van het woord Baga, dat in het Oudperzisch “God” betekent, en van Bhaga.

Bakoe ontleent zijn naam aan Bagavan/Bagawan/Baguan/Bhagawan. Tijdens de Sassanidische heerschappij (224-651 na Chr.) heette de stad Bagavan.

“Merkwaardig genoeg vermeldt de Avesta geen vuurtempels. De tempelcultus van het vuur lijkt pas in het latere deel van de Achaemenidische periode te zijn ontstaan, rond de vierde eeuw v.Chr. In het zoroastrisme werden de tempels van heilige vuren gevestigd op heuvels of op hoge plaatsen. Het is opmerkelijk dat zoroastriërs, zoals hun geestelijk leider voorschrijft, zichzelf niet als vuuraanbidders beschouwen. Zij geloven eenvoudigweg dat het vuur een instrument van zuiverheid is en een symbool van waarheid en rechtschapenheid, dat hen helpt hun gedachten te richten op Ahura, hun opperste God. Waarschijnlijk is het om deze reden dat crematie in het zoroastrisme werd verworpen, terwijl zij in het hindoeïsme een algemeen verschijnsel werd.”

“Ātash” (آتش/Atəş) is het Perzische en Azerbeidzjaanse woord voor vuur. Zoroastriërs aanbidden het vuur niet, maar zien het als een verbinding met God. Het vijfhoekige complex, met een binnenplaats die is omgeven door cellen voor monniken en een viervoudig zuilenaltaar in het midden, werd gebouwd in de 17e en 18e eeuw. Het werd eind 19e eeuw verlaten, waarschijnlijk door de afname van de Indiase bevolking in het gebied en de vestiging van aardolie-installaties in Surakhany. De natuurlijke eeuwigdurende vlam werd in 1969 gedoofd, na bijna een eeuw aardolie- en gaswinning in het gebied, en wordt sindsdien in stand gehouden met een gasleiding.

De Ateshgah van Bakoe was ook een bedevaarts- en filosofisch centrum van zoroastriërs uit het noordwestelijke deel van het Indische subcontinent, die via de beroemde “Grand Trunk Road” betrokken waren bij de handel met het Kaspische gebied. De vier heilige elementen van hun geloof waren: ateshi (vuur), badi (lucht), abi (water) en heki (aarde). Het complex werd in 1975 omgevormd tot museum. Het jaarlijkse aantal bezoekers van het museum bedraagt ongeveer 15.000.

De Vuurtempel “Ateshgah” werd in 1998 door Gulnara Mehmandarova voorgedragen voor opname op de Werelderfgoedlijst van UNESCO. Op 19 december 2007 werd het, bij decreet van de president van Azerbeidzjan, uitgeroepen tot staatsreservaat voor historische architectuur.

Etymologie

Het Perzische woord Atashgah (met Russische/Azerbeidzjaanse uitspraak: Atashgyakh/Ateshgah) betekent letterlijk “huis van het vuur”. De van het Perzisch afkomstige term atesh (آتش) betekent “vuur” en is een leenwoord in het Azerbeidzjaans. Gah (گاہ) komt uit het Middelperzisch en betekent “plaats”, “troon” of “bed”. De naam verwijst naar het feit dat het terrein ligt boven een inmiddels uitgeput natuurlijk gasveld, waar vroeger spontaan natuurlijke branden ontstonden doordat het gas uit zeven natuurlijke openingen aan het oppervlak ontsnapte. Een historische alternatieve naam voor Azerbeidzjan is Odlar Yurdu, wat in het Azerbeidzjaans “land van vuren” betekent.

De naam Surakhani, de plaats waar de Ateshgah ligt, is waarschijnlijk afgeleid van het Perzische woord suraakh (سراخ), dat “gat” betekent, en kan dus worden opgevat als “een gebied van gaten”. Anders kan hij ook verwijzen naar de vurige gloed van het gebied, afkomstig van het Perzische sorkh of surkh (سرخ), dat “rood” betekent. De Sanskriet-etymologie van Surakhany betekent “mijn van de goden”, afgeleid van sura, “goden”, die tegenover de asura's, of demonen, staan. In het Kaukasische Tat (de taal van Surakhany, dicht verwant aan het Perzisch) betekent Surakhany “gat met de bron”.

Geschiedenis

Surakhany ligt op het schiereiland Absjeron, dat beroemd is omdat er van nature aardolie uit de grond sijpelt en vlammen eeuwig blijven branden — zoals bij Yanar Dagh — gevoed door natuurlijke koolwaterstofdampen die uit het gesteente opstijgen.

Sarah Ashurbeyli merkt op dat Atsh een vervorming is van Atesh (“vuur”) en dat Atshi-Baguan “vuren van Baguan” betekent, verwijzend naar Bakoe. Het woord Baguan komt van het woord Baga, dat in het Oudperzisch “God” betekent, en van Bhaga.

“Zeven gaten met eeuwige vuren” werden vermeld door de Duitse reiziger Engelbert Kaempfer, die Surakhany in 1683 bezocht.

In de 10e eeuw schreef Estakhri dat vuuraanbidders nabij Bakoe woonden, vermoedelijk op het schiereiland Absjeron. Dit werd bevestigd door de Armeense historicus Movses Daskhurantsi uit de 10e eeuw, die verwees naar de provincie Bhagavan (“Velden van de Goden”, dat wil zeggen “Vuurgoden”).

In de 18e eeuw werd Atashgah bezocht door zoroastriërs. De Perzische Naskh-inscriptie boven de ingang van een van de cellen, die spreekt over het bezoek van zoroastriërs uit Isfahan:

Perzische inscriptie:

آتشی صف کشیده همچون دک

جیی بِوانی رسیده تا بادک

سال نو نُزل مبارک باد گفت

خانۀ شد رو سنامد (؟) سنة ۱۱۵٨

Transliteratie van de Perzische inscriptie:

ātaši saf kešide hamčon dak

jey bovāni reside tā bādak

sāl-e nav-e nozl mobārak bād goft

xāne šod ru *sombole sane-ye hazār-o-sad-o-panjāh-o-haštom

Vertaling:

Vuren staan in rij

Esfahani Bovani kwam naar Badak [Bakoe]

“Gezegend het rijke Nieuwjaar”, sprak hij:

Het huis werd gebouwd in de maand Ear in het jaar 1158.

Het jaar 1158 komt overeen met 1745 na Chr. Bovan (het huidige Bovanat) is het dorp nabij Isfahan. Het woord Badak is een verkleinwoord van Bad-Kubeh. (De naam van Bakoe in bronnen uit de 17e en 18e eeuw was Bad-e Kube.) Aan het einde van de inscriptie wordt het sterrenbeeld Sombole / Maagd (augustus-september) genoemd. In de naam van de maand heeft de meester per vergissing de “l” en de “h” aan het einde van het woord omgewisseld. Volgens de zoroastrische kalender viel het Qadimi-nieuwjaar in 1745 na Chr. in augustus.