Nuriddin Basir Mausoleum

Nuriddin Basir-maqbara (Oezbeeks: Nuriddin Basir maqbarasi, Perzisch: حرم نورالدّین باسیر‎‎) — een van de moslimgrafheuvels uit de 20e eeuw in de stad Samarkand. In de grafheuvel is Shaykh Nuriddin Basir Qutbiy Chahordahum begraven.

De grafheuvel ligt in het noord-oostelijke deel van Samarkand, in het gebied dat de oude stad wordt genoemd, aan de zuidelijke rand van de oude locatie Afrasiyob, in het gebied van het oude graf van Khazrati Khizr, 230 meter ten noordoosten van de Hazrat Khizr-moskee. De Hazrat Khizr-moskee en de grafheuvel van Islam Karimov liggen 200 meter ten noordoosten van de Maxsumbobo-grafheuvel.

Geschiedenis

Shaykh Nuriddin Basir Qutbi Chaxordahum (Perzische vertaling: XIV qutb) leefde van het midden van de 12e eeuw tot de eerste helft van de 13e eeuw. Hij was een opvallende islamitische theoloog van zijn tijd. Hij werd geboren in Tasjkent. Hij werd blind geboren. Hij nam de pennaam Basir aan, die in het Perzisch “zien met een gesloten oog” of “scherp zien” betekent. Hij kreeg zijn eerste religieuze onderwijs van zijn vader, daarna van de beroemde Shaykh Zayniddin Kuyi Orif. In zijn jeugd verhuisde hij met zijn moeder naar Samarkand en vestigde zich langs het oude Novadon-kanaal. In die tijd, na de verwoestende invasie van de Mongolen, vond hij in Samarkand, dat zich herstelde, veel volgelingen en leerlingen. Hij stierf in 1242 in Samarkand en werd begraven op een plaats niet ver van zijn huis, langs het Novadon-kanaal, op een oude begraafplaats. 130 jaar later besloot Amir Timur (Timur), de heerser van het grote rijk met Samarkand als hoofdstad, op advies van zijn spirituele leraren een grafheuvel met gekleurde koepels boven zijn graf te bouwen. De koepels waren vijf meter hoog en waren zichtbaar vanuit alle delen van Samarkand. Destijds waren de troepen van Amir Timur gestationeerd op de top van Koçsaroy, waar een fort stond, met vele gebouwen en paleizen, waarvan de bekendste Koçsaroy en Bustansaroy waren, en daar stopte Amir Timur persoonlijk vaak. In het midden van de 15e eeuw was de eerbied voor Nuriddin Basir in Samarkand zo groot dat, volgens historicus Abdulhasan, “gelovigen, religieuze leiders, waaronder Shaykh ul-islam, langs zijn graf te voet liepen”.

In 1868 werden de Russische troepen door de Turkestan-voortrekkingen Samarkand onderdeel van het Russische keizerrijk. Op de plaats van het Timur-fort werd een verdedigingsfort van de Russische troepen gebouwd. In het Russische fort werden het graf van Nuriddin Basir en andere gebouwen uit de Timur-periode vernietigd.

Volgens bronnen is het graf van Vatkin tijdens de bouw van het huidige fort op de moskee van Qutbi Choardaxum door de Russen verwoest.

In 1881, tijdens de uitbreiding en versterking van het Russische fort, werden door de heersers van het Russische keizerrijk op de Koeksaroy-heuvel het graf van Nuriddin Basir en andere architecturale monumenten (waaronder de weelderige paleizen van Koeksaroy en Boëstonsaroy) opgeblazen en vernietigd. De vernietiging van de gebouwen, en met name van het graf, leidde tot sterke verontwaardiging onder de inwoners van Samarkand, en de toenmalige hoofdqozi (shariaqozi) van Samarkand – Said Mir Nizomiddin Xoja (van de afstamming van Maxdumi Aʼzam) verplaatste het graf van de heilige naar een andere plek.

Na de onafhankelijkheid van Oezbekistan in 1991 werden historische manuscripten en gegevens bestudeerd door wetenschappers, waardoor de locatie van het graf van Nuriddin Basir werd vastgesteld. In 1997 werd het huidige graf op de plaats van het graf van de heilige gebouwd door afstammelingen van Mir Nizomiddin Xoja, met eigen middelen en ook uit vrijwillige giften. Naast het graf is er een heilige en geneeskrachtige bron.

Samen met andere architecturale, archeologische, religieuze en culturele monumenten van Samarkand is het onder de naam „Samarkand – kruispunt van culturen“ opgenomen op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.