Palace of the Shirvanshahs

Şirvanşahların saray binası ve Şirvanşahların konut binası — Şirvanşahlar saray kompleksine dahil olan en eski yapı. Saray binası kompleksin üst bahçe alanında yer alır. Saray binası yüksek tepe üzerinde konumlanmış, şehrin genel planında ve dış görünümünün şekillendirilmesinde üstünlük sağlamaktaydı. Saray Azerbaycan mimarisinin başyapıtlarından biri olarak kabul edilir. Ansamblın yüksek sanatsal mimari nitelikleri, Azerbaycan mimarisinde bütünsel bir üslubun yönünün oluşmasına imkan tanımış, ayrı ayrı yapıların yerin relifi üzerinde ustalıkla yerleştirilmesi, siluetlerin güzel çözümü, imkanların ve yerel kireç taşlarının dekoratif özelliklerinden yetenekli kullanımı ve taş üzerindeki muhteşem oymasıyla farklılaşır.

Sarayın ihtiyacı olan görkemli binası kapalı saray mekânında üstünlük sağlayan konumu tutar. Genel hacim üzerinde oldukça öne çıkan özel olarak dikkat çeken sade, ancak büyük portal, orantılı bölünmelerin ciddiyeti ve neredeyse bütün duvarların temizliğiyle karakterizedir. Sarayın iki katlı binasının daha eski yapısının temeli üzerine inşa edilmesi dışlanmaz ve planın karmaşık konfigürasyonu ile belirtilir. Üst kat alt katın planlama yapısını tekrar eder. Merkezi sekizgen salon ve ona bitişik aynı biçimli bölüştürücü vestibül etrafında gruplanmış antre ve birbiriyle uyumlu ön ve konut odalarının düzenleyici unsurları idi.

Hemenin doğu ve güney cephelerinin çevrelerinin sağlamlık çözümü planı, güneye ve doğuya, denize yönelmiş, yönlendirilmiş erkerlerin ortaya çıkması, bütün binadan geçen uzun ve en yönlerinde temel duvarların olmaması hayret doğurur. Alt ve üst katların odaları çatma şekilli tavanlarla, portalın arkasındaki sekizgen salon ise günbaziyle örtülmüştür.

Tarih

Binanın ne zaman inşa edildiği tam olarak belirlenemese de, kompleksin onun etrafında şekillendirilmesi şüphesizdir. Araştırmacılar, saray binasının komplekse dahil olan diğer yapılarla karşılaştırıldığında daha fazla yıkıma ve plan değişikliklerine maruz kaldığını belirtir. 1500 yılında Şirvanşahlarla Safeviler arasındaki savaş sırasında Feruh Yasar öldürüldükten sonra, Safeviler Bakü’yü ele geçirmiş ve saray yağmalanmıştır. Şirvanşahlardan sonra sarayda kimlerin yaşadığı bilinmemektedir. 10 Şubat 1828 tarihinde Bakü hanlığının Rus İmparatorluğu tarafından işgal edilmesinin ardından, saray yapıları Rus askeri karargâha dönüştürülmüş ve sarayda onarım çalışmaları yapılmıştır. Onarım sırasında sarayla ilgili birçok değerli yapı tahrip edilmiştir. Hatta saray alanında Aleksandr Nevski kilisesinin inşası da planlanmıştı.

19. yüzyılın sonlarında terk edilmiş saray yeniden bakımsız hâle düşmüştür. 5 Ekim 1918 tarihinde Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin "Topluma, kurumlara ve bireysel kişilere ait sanat ve eski eserlerin listelenmesi ve korunması hakkında" kararnamesi yayımlanır. Azerbaycan'da devlet tarafından eserlerin kayda alınması hakkında ilk belge olan bu kararnamenin talebine göre Şirvanşahlar Sarayı da tarihî ve kültürel değerli eser olarak kayda alınmıştır.

1932 yılında Azerbaycan XKS'nin kararına dayanarak Şirvanşahlar sarayında onarım çalışmalarına başlanmıştır. 1937–1938 yıllarında arkeolog V.N.Leviatov'un liderliğinde sarayda arkeolojik kazı çalışmaları yürütülmüştür. Araştırmalar sırasında XII–XV yüzyıllara ait maddi kültür örnekleri ortaya çıkarılmıştır. Sarayın avlusundaki kuyular temizlenirken ikisinden çini eşyaların kırıkları bulunmuş, bunlar da Çin evine ait, o dönem için çok değerli eşyalar idi. Buluntular arasında üzeri süslenmiş çanak kase desenleri çini eşyaların üzerindeki desenlere benziyordu. Orta avludaki kutulardan Azerbaycan Tarih Müzesi'nde saklanan çanak çömlekler keşfedilmiştir.

Saray binasında onarım tamamlandıktan sonra burada Azerbaycan Halk Müzesi'nin bir bölümü ve Din Tarihi Müzesi yerleştirilmiştir. 1954 yılından itibaren Şirvanşahlar saray kompleksi Devlet Tarih Mimarlık Müzesi'ne dönüştürülmüş, 1960 yılında cumhuriyet yönetimi sarayın mimari eser olarak korunması hakkında karar almıştır.

Tanım

Saray binası kompleks alanında hem hacmi hem de kapladığı alana göre en büyük yapıdır. Bina iki katlıdır. Yapı planı karmaşık bir düzenlemeye sahiptir. Burada binanın ana planı sayılan ve giriş kapısının açıldığı batı duvarına, düz açı altında olmak üzere, pürüzsüz kuzey duvarı bitişir. Binanın doğu ve güney duvarları açılı çıkıntılarla karmaşıklaştırılmıştır. Binanın güneydoğu köşesinde ise duvar düz olmayıp, bir dizi çıkıntıya sahiptir. Muhtemelen bu çıkıntılar binanın odalarını daha iyi aydınlatmak ve buradan güzel manzara oluşturan denizin ve Bakü körfezinin görünmesine engel olmamak amacıyla inşa edilmiştir.

1842 yılında sarayı tasvir eden profesör İlya Berezin şöyle yazar:

Mimari özellikler

Binanın giriş portallarının çok sade olması, ayrıca iç duvarlarında hiçbir yazı olmaması, süs ve ornamentlerin ise çok sade olması gösteriş izlenimi yaratmaz. Birinci katın, pencereden daha çok, kale duvarlarındaki mağaralara benzeyen dar, yarık şekilli pencereleri ve odaların duvarlarında hiçbir mimari süslemeye sahip olmaması sarayla birlikte duran divanhane, serdaba ve mescit binalarıyla tam bir tezat oluşturur. Saray binası, Yakın Doğu ülkeleri için karakteristik olan süslü saraylardan çok farklıdır.

Elinden çok odası olan bu iki katlı büyük binanın ayrı ayrı odaları arasında ilişkisizlik ve sistemsizlik vardır. İlk zamanlarda sarayda 52 oda varmış, bunların 27’si birinci, 25’i ise ikinci katta yer alıyormuş. Odalar simetrik şekildedir. İkinci katta taç tavanla örtülmüş şahın kendisi ve ailesinin odaları bulunur. İkinci katın pencerelerinden Bakü buxtasına güzel bir manzara açılır. Pencereler taş ızgaralarla tamamlanmıştır.