Abai Literary Memorial Museum

Abaiyning «Jidebay-Börili» davlat tarixiy-madaniy va adabiy-memorial muzey-zaxirasi — Abai Qunanbaiulyning hayoti va shoirlik yoʻliga aloqador materiallar jamlangan madaniy muassasa. 1940 y. 16 oktyabrda Abaiyning 95 yillik yubileyiga bagʻishlab Semey shahrida ochilgan. Dastlab hozirgi Abai koʻchasi, 83‑uyda tashkil etilgan. 1944‑67 yillarda hozirgi Komissar koʻchasi, 132‑uyda joylashgan, 1967 y. muzeyning eksponatlar zaxiri koʻpayishi sababli davlat arxitektura yodgorligi hisoblanadigan Lenin koʻchasi, 12‑uyga koʻchirildi. Abai muzeyi‑zaxiradagi muzey buyumlarining umumiy soni 22 304 birlikni tashkil etadi. Uning ichida asosiy zaxira — 12 550 birlik, ilmiy‑qoʻshma zaxira — 9 754 birlik. 11 alohida mavzuli zalga joylashtirilgan. «Abai. Yil fasllari», «Dala qoʻshiqlari», «Abaiyning bolalik davri», «Shoirning shakllanishi», «Abaiyning ijodi», «Abaiyning shoirlik maktabi», «Abaiyning oilasi», «Qara soʻzlar», «Abai merosi», «Multimedia zal», «Bolalar xonasi» boʻlimlarida Abai hayotiga aloqador arxiv materiallari, turli hujjatlar, qozogʻiston xalqining turmush‑etnografik hayotini tasvirlaydigan buyumlar, qoʻl sanʼati va tasviriy sanʼat asarlari, oʻsha davrda yashagan shoirlarning qoʻlyozma meroslari, fotosuratlar, kam uchraydigan kitoblar va boshqalar joylashtirilgan. Semeyning tarixiy‑etnografik muzeyini tashkil etish paytida Abaiyning oʻz qoʻli bilan topshirgan qozogʻiston xalqining turmush‑tirikini koʻrsatadigan, anʼanalarini yuksaltiradigan yodgorliklar qoʻyilgan. Shoir aloqasining qoldiqlari boʻlgan bu yodgorliklar 1885 y. Abai qishlogʻiga kelgan N. Dolgopolov orqali muzeyga topshirilib, juda qimmatli va ilmiy ahamiyati yuqori yodgorlik sifatida qozogʻistonning turmushi, madaniyatini targʻib qilishga katta hissa qoʻshayotganini alohida taʼkidlash mumkin. Abai topshirgan buyumlar koʻchmanchi xalqning turmushi, xoʻjalik‑kasbi, madaniyati, sanʼati: milliy musiqa asboblari, ertoqim, idish‑ichimlik, qurol‑yaroq, kiyiz uy mebellari, toʻqqizquma‑lax, ustalar asboblari boʻlib ajratiladi. Yodgorliklarning rang-barangligi Abaiyning qozogʻiston xalqining etnografiyasini keng qamrovli tanitishga ilmiy nuqtai nazardan qarab, buyumlarni tizimli ravishda jamlaganini koʻrsatadi.

Muzey tarixi…

Muzey 1940-1944 yillarda Bekbai Bayısovning uyida ochilib, 1944-1967 yillarda Aniyar Moldabaevning uyiga koʻchadi. Bu ikki uyning ham Abai bilan aloqasi bor. Shoʻir 1875-1904 yillarda Semey shahriga kelganida shu uylarida yashab oʻtgan. 1967 yili Abaiyning 125 yillik yubileyi arafasida muzey shahar arxitektura yodgorliklaridan biri hisoblanadigan, ulugʻ poet yashagan davr namunasi bilan qurilgan koʻpesh Román Erşovning uyiga koʻchirildi.

Muzey birinchi ochilgan yillarda «Abaiyning davlat adabiy-memorial muzeyi» nomi bilan Oʻqituvchilar vazirligining nazoratida boʻladi. Shundan soʻng madaniyat-va-taʼlim muassasalari boshqarmasining nazorati ostiga koʻchdi. 1990 yili «Abaiyning davlat tarixiy-madaniy va adabiy-memorial qoʻriq-muzeyi» sifatida qayta tashkil etildi. Bugungi kunda Qozogʻiston Respublikasi Madaniyat va axborot vazirligi Madaniyat qoʻmitasining «Abaiyning «Jidebay-Börili» davlat muzey-qorigi» tarkibi: Semeydagi Bosh muzey, Ahmet Riza masjid-madrasa, «Alash arystari – M.Äuezov» muzeyi, Jidebaydagi Abaiyning muzey-uysi, «Abai-Şäkärim» memorial majmuasi, «Şäkärim Sayat qorasï» eksponati, Äuezovning Börilidagi muzey-uysi, Kökbay Janatayulining Tağırdagi masjid-madrasa, Maqanshiydagi Äset Naymanbayulining muzeyi, Qundızdakı Şäkır Äbenuʼlïning muzey-uysi, Abai tumani Qaraýul qishlogʻidagi Kämən Orazalin muzey-uysi, 6400 ga Jidebay qorigi kiradi. Qozogʻiston Respublikasi Madaniyat va sport vazirining 2015 yil 30 martdagi № 119 buyrugʻiga muvofiq respublikaviy ahamiyatga ega yodgorlik maqomiga berildi.

Muzey eksponati

«Abai. yil fasllari» – eksponati Abai Qunanbayulining yil fasllariga bagʻishlangan sheʼrlari asosida yaratilgan. Yilning toʻrt faslini oʻzbek adabiyotida birinchi tasvirlagan shoir u – Abai. Zaldagi Abai Qunanbayulining mahalliy muzeyga topshirgan buyumlari alohida oʻrin tutadi.

«Dala äwäni» – bu boʻlimda tomoshabinlarga muzey fondidagi ikki ichakli dombyra, uch ichakli dombyra, qyl qobız, sızbı, dauylpaz kabi musiqa asboblari taqdim etiladi.

«Aqınnıñ balalıq şağı» zalida aqınnıñ ata-tegi, şežiresemen tanışu mumkin. Şežire Ş.Qudaıberdıūlınıñ «Türik, qırğız, qazaq häm xandar şežirese» tarixiy eşine asoslanadi. Bundan tashqari otasi Qunanbai, onasi Uljan, buvasi Zere haqida maʼlumotlar olish mumkin.

«Aqınnıñ qalıptasuı» zalındaki arxiv maʼlumotlari Abaydıñ otasi Qunanbai Öskembayūlınıñ el bilew ishlari bilan tanishtiradi. Abay oʻqigan Ahmet Riza madrasa­sına bagʻishlanadi.

«Abay şığarması» ekspozitsiyasida aqın şığarmalari mavzular boʻyicha tizilgan koʻrsatiladi. Hakım Abaydıñ falsafiy tüşünçeleri ekspozitsiyanıñ markaziy stendida koʻrsatilgan qazaq, rus, ingliz tillardagi şığarmalari tanishtiradi.

«Abaydıñ aqınlıq mektebi» zali ustoz‑aqınnıñ toʻgʻridan‑toʻgʻri tarbiyasında boʻlib, Abay anʼanasini davom ettirgan aqın‑shogirdlari bilan tanishtiradi. Ş.Qudaıberdıūlı va Şäkärimniñ merosxoʻri va şığarmalarini targʻib qiluvchi aqın, ustoz, kompozitor A.Şäkärimūlı hamda «abaitanu» ilmının asosini qoʻygan olim, yozuvchi, M.Äuezov haqida maʼlumotlar berilgan.

«Abaydıñ otbasi» zali Abaydıñ otbasi va avlodlariga bagʻishlangan. Ekspozitsiyadan Abay Qunanbaiūlınıñ otbasiga oid buyumlar – Äygerimniñ ertogʻi, Erkejanniñ koʻylagi va kamzoli hamda qız‑kəlinşeklarning zərgərlik bezak buyumlari joylashtirilgan. Aqın avlodlarının şežirese va avlodlari haqida materiallar alohida koʻrsatilgan.

«Qara sözder» Abay Qunanbaiūlınıñ ğaqliya sözlerine bagʻishlangan. Abaydıñ qara sözderi umumiy mavzu, mazmun jihatdan olganda, uning aqınlıq merosi bilan yaqin aloqada. Qara sözderine bagʻishlangan zalda tomoshabinlar aqınnıñ vasiyati bilan tanishib, bizge meros qilib qolgʻan sözlerinden Bata oladi.

«Abay merosi» zali hakim Abay Qunanbaiulyning qoldirgan oʻshpes mol merolariga arnaladi. Ekspozitsiyada shoir asarlari tarqatilishidagi davrlar koʻrsatilgan.

«Multimedia zal» Abay Qunanbaiulyning musiqa sohasidagi katta merosidan xabar beradi. Multimedia jihozlar bilan jihozlangan zalda tomoshabinlar Abay Qunanbaiulyning musiqiy asarlari bilan tanisha oladi.