Semey Mosque

Semey masjidi, Ikki minareli masjid – Respublikaviy ahamiyatga ega tarix va madaniyat yodgorliklarining davlat roʻyxatiga kiritilgan arxitektura sanʼati yodgorligi. Ikki minareli masjid 1852-1862 yillarda qurilgan. Bino loyihasining mualliflari — arxitektor A. Bolbatov va muhandis‑podporuchik A. Manashev.

Xususiyati

Kirpishdan oʻrilgan masjid binosining loyiha oʻlchamlari – 30 × 18 metr, umumiy balandligi – 28,65 metr. Bino asosiy hajmi janub‑gʻarbga yoʻnaltirilgan. Qurilish devorlari poydevoridan karznigacha naqshli va reliefli bezakli boʻgʻinlar bilan qurilgan. Bino butun perimetr boʻylab arxitektura‑badiiy qarorni belgilovchi bezakli boʻgʻinlar qoʻllanilgan.

Asosiy namoz zali uchta katta boʻshliq sifatida tashkil etilgan. Zaldagi shift kupol shaklida yakunlanadi. Mihrab alttar qismida joylashgan boʻlib, uchburchak qiyshiq shaklida amalga oshirilgan, Qobba yoʻnalishiga, yaʼni Makka shahriga yoʻnaltirilgan. Asosiy zalning yoritilishi va badiiy qarori 14 ta toʻgʻri toʻrtburchak, yuqori qismi doʻgʻal oynalar bilan taʼminlangan. Oynalar ramkalari qima toshlar bilan doʻgʻalangan, kontur boʻylab jingalak toshdan yasalgan bezakli naqshlar bilan chekkalangan. Oynalarning shamollatish kabi yogʻoch tarmoqlari va pastki qismidagi geometrik naqshli metall tarmoqlari musulmon sanʼatiga xos badiiy elementlarni ajratib koʻrsatadi.

Bino bosh (portaldagi) fasadi arxitektura‑kompozitsion nuqtai nazardan alohida ajratilgan. Uch kirish eshigi zinapoyalar bilan koʻtariladigan baland kirish boʻlagi kupol bilan qoplangan. Kirish rizoleti toʻgʻri toʻrtburchak hajmda bajarilgan, uchburchak fronton va sharqiy uslubdagi tish shaklidagi karzniz bilan yakunlangan. Eshik oyiqining ustidagi timpan doʻngali shaklda bajarilgan, asosiy gʻisht qalam fonida oq rangli nurli chiroqlar bilan bezatilgan. Eshik oyiqining ikki tomonida kompozitsion order elementlari boʻlgan oq rangli kolonnalari joylashgan, ular antamentning vizual tayanchi vazifasini bajaradi. Markaziy kirishning ikki tomonida fasadning simmetrik tuzilishini belgilovchi yarim doʻngali baland derazalar joylashgan.

Kirish tomonidagi tom qismida binoning kompozitsion tuzilishi bilan uygʻunlashgan ikki minora joylashgan. Minoralar dumaloq kesimli, ingichka va baland tuzilmalar sifatida loyihalashtirilgan. Ularga asosiy zaldan ichki eshiklar va zinapoyalar orqali kirish mumkin. Minoralar boʻylab yorugʻlik kirituvchi eniksiz, yumaloq arkali derazalar joylashgan. Yuqori qismlarida oʻsimlik naqshli metall ramzlari boʻlgan sakkiz qirrali doiraviy balkonlar koʻzda tutilgan. Minoralar uchuvchi boshlari anʼanaviy musulmon arxitekturasiga xos oltin yoritilgan bezaklar (yarim oy) bilan yakunlangan.

Bino asosiy va portal qismlaridagi ikki kupol ham baliq qobigʻi kabi oltin yoritilgan qoplamalar bilan qoplangan. Kupollarning uchuvchi boshlari yarim oy shaklidagi anʼanaviy musulmoniy bezaklar bilan yakunlangan.

Zaminda joylashgan qavat yer osti boʻlim bilan taxminan hajmda loyihalashtirilgan va toʻrt bir xil funksional xonaga boʻlingan. Har bir xonaga ikki eshikdan koʻrib chiqilgan. Ushbu xonalar xoʻjalik va ombor maqsadida foydalanishga moʻljallangan. Portaldan boʻlimning ostida ilgari tambor sifatida foydalanilgan qoʻshiq xona joylashgan, hozirgi paytda uning kirish qismi yopiq. Tambor jamoat mulkini saqlash uchun moʻljallangan boʻlishi mumkin.

Masjidning tashqi yon devorlarida yer osti qavatiga olib boruvchi zinapoya eshiklari joylashgan. Ichki xonalardan yuqoriga koʻtariluvchi zinapoyalar va minoralarga chiqish yoʻllari bino funksional tuzilishini toʻldiradi.

Bino arxitektura‑sanʼat koʻrinishi uning alohida elementlarining oʻzaro uygʻunligi bilan tavsiflanadi. Asosiy sanʼatiy yechim minoralarning baland konus shaklidagi uchlari, katta deraza teshiklari, ularni bezovchi togʻ shaklidagi va egri arkalar, frizlar, rustik pilyastrlar, bezakli gʻisht qoplamalari va reliefli kamarlar orqali namoyon boʻladi. Oq rangdagi arxitektura detallar va qizil gʻishtning uygʻunligi binoning oʻziga xos arxitektura xususiyatini belgilaydi.

Masjid hududi gʻisht dualli bilan oʻralgan, uning yuqori qismi arka shaklidagi metall toʻrli bezakli devor bilan toʻldirilgan.

Ilgari binoda viloyat tarixiy‑etnografiya muzeyining boʻlimi va viloyat tasviriy sanʼat koʻrgazma zali joylashgan edi. Bino arxitektura yechimida sharqiy va musulmon arxitektura sanʼatining elementlari anʼanaviy gʻisht qoplama usullari bilan uygʻunlashib, uning tarixiy‑madaniy va arxitektura qiymatini belgilaydi.

Tarixiy maʼlumotlar

Qurilish 1858 yili Süleymanov, Abdeshov, Rafiqov, Khalitov degan oʻsha davrdagi mashhur koʻpeslar mablagʻlari bilan boshlangan va 1862 yili tugallangan. Sankt-Peterburg davlat tarixiy arxivida bu masjid haqida Semey shahrining musulmonlarining ilgari yongʻin bilan yoʻqolgan masjid oʻrniga yangi masjid qurishni soʻragan xatlari saqlangan. Unda bu masjid «shaharni bezatadi, diniy markaz boʻladi» deb koʻrsatilgan. 1897 yili Vasiliy Khalitov degan koʻpes oʻz mablagʻiga yogʻochdan yasalgan qoʻsh minorani gʻishtga almashtirib, masjidni yangilaydi. Ushbu masjid XIX asr boshida birma‑bir “Tos masjid” deb atalgan. Sovet hukumatida u turli xalq xoʻjaligi maqsadlariga foydalanilgan.

1995 yili Ulı Abayning 150 yilligi qarsanida faqat qayta ishga tushirildi. Umuman, Qozogʻiston boʻyicha bunday nufuzli arxitektura bilan qurilgan ikki minareli masjid faqat bitta. 1999 yili masjidga Änet baba Kişikulyi ismi berildi.

2002 yili shahar maʼmuriyati, mahalliy tadbirkorlar va jamoat qoʻllab-quvvatlashi bilan ikki minareli masjid murakkab taʼmirdan oʻtgandi. Asl arxitektura namunasi saqlanib qolgan holda yangilangan bu bino Semey shahridagi tarixiy koʻrkam joylardan biriga aylandi.