Abaliget Cave

Abaliget-gʻor Mecsek togʻ tizmasining eng uzun, daryo bilan bogʻlangan gʻori. Gʻor va bir gektarlik yuzasi 1982‑yildan beri Vengriya tomonidan maxsus himoyalangan tabiat qiymatlari orasida. U Duna–Dráva Milliy Bogʻ Boshqarmasi boshqaruvida. Qurilgan asosiy boʻlimi taxminan 466 m uzunlikda, sayyohlar uchun maxsus yoʻriqnoma bilan tashrif buyurish mumkin.

Tavsifi

Abaliget-gʻorda, Mecsek togʻ tizmasining sharq‑shimoliy qismida joylashgan Bodó togʻining yonida gʻor joylashgan, u trias anizotik kulrang ohaktan hosil boʻlgan. Kirishi dengiz sathidan 219 m balandlikda joylashgan. Gʻarbiy 2‑sonli yon boʻlim oxirining qamrab oluvchi togʻ jinslari konglomeratdir. Suv yigʻish hududining muhim qismi Jakob togʻi antiklinal qum toshida joylashgan. Abaliget-gʻorning turizm uchun ochilmagan qismlari Duna–Dráva Milliy Bogʻ Boshqarmasi ruxsati bilan koʻrish mumkin.

Kirish gʻoyasi, 25–30 m uzunlikdagi boʻlimi (teshik kengaytirilganiga qaramay) juda past boʻlgani uchun faqat egilib yurish mumkin. Kiriishdan taxminan 40 m uzoqlikda Sharqiy yon tarmoq joylashgan, bu ehtimol qadimiy manba oqimi, kirish joyi. 77 m masofada baland joylashgan Toshkoʻprik koʻrinadi, bu daryo eski darajasini bildiradi. Toshkoʻprikning chap burchagida shlyapa shaklidagi tomir shakli, Korona koʻrinadi, uning pastki qismlari buzilgan. Keyin, taxminan 18 m masofada Pisai egri minoraning boʻshashgan qismi 15 m balandlikka choʻzilgan. Kirishdan 160 m uzoqlikda, asosiy yoʻlda joylashgan Flórián haykali nomli shaklga qarshi daryoni Flórián qudugʻi suvi oziqlantiradi. Bu yerda gʻoya eng keng boʻlimlaridan biri boʻlib, astma bemorlarining davolash kursi oʻtkaziladi. Keyingi juda burma-burmoq yoʻlakda ulugʻvor oʻlchamdagi, shikastlangan tomir shakli, Elefantbosh, tashrif buyuruvchilarning eʼtiborini tortadi. Uning qulogʻi va tutqichidan katta boʻlaklar yetishmaydi. Burmada shiftdan tushgan bir necha tonnalik tosh blok (Kripta qopqogʻi), tor boʻlimdan keyin devordan chiqib turgan tosh balandliklar (Kema oʻqchalari yoki Krokodillar), bir necha metr keyin torayib borayotgan yoʻlakda esa ichiga kirib qolgan tosh blok (Suzib yurgan tosh yoki boshqa nomi bilan Sovuq boʻshliq toshi) koʻrish mumkin.

Karthágó qoldiqlari boʻshligʻi, yaʼni katta, bir-biriga qulab tushgan tosh bloklari guruhiga taxminan 300 m masofada joylashgan. Bu yerda gʻaroyibning Gʻarbiy 1‑chi boʻlimi boshlanadi. Davom etib, 25 m balandlikdagi Kürtőni koʻrish mumkin, u yer yuzasiga yaqinlashadi. Kürtő orqali katta yomgʻirlar paytida gʻaroyibga, Kürtő ustida joylashgan dolindan suv oqadi. Taxminan 30 m uzoqlikda joylashgan Kutubxonada yana katta, shiftdan tushgan, keyin bir-biriga qulab tushgan tosh plastinkalar (kitoblar) koʻrish mumkin. Kölesi Vince bu yerda tekis tosh taxtalardan inson qoʻli bilan qurilgan zinalarni topdi, ular 1900‑yillarning boshida ham mavjud edi, lekin hozirgi kunga (ehtimol 1950‑yillarda qurilish paytida) yoʻqolgan. Gʻaroyibning Gʻarbiy 2‑chi boʻlimi teshigining teshigi shu yerda ochiladi.

Davom etib, chap tomondagi devorda tomchilar (Niagara sharsharasi) qobigʻi, keyin asosiy boʻlimning oxirida gʻaroyibning eng katta zali (Katta Dóm) joylashgan. Uning shaklini qulashlar, yoriqlar belgilagan. Gʻaroyibning asosiy boʻlimining asl, sigʻirli uchi (466 m) oʻng tomondagi Jahannam teshigidan taxminan 40 m uzoqlikda joylashgan. Gʻaroyib daryosining suvi shu yerdan chiqadi. Katta Dómdan ingichka, zangga chidamli poʻlatdan yasalgan zinaviy yoʻl 18 m balandlikda joylashgan, 1954‑yilda topilgan Katta zalga olib boradi. Zalning bir uchida 30 m³ hajmdagi yirik, yerga tushgan tosh blok koʻtariladi, boshqa uchida esa gʻaroyibning eng boy tomchi tosh (goʻzal tomchi tosh‑toʻkilishlar, osma tomchilar va yerga yopishgan tomchilar) boʻlimi mavjud. Mehmonlar shu yerga sayohat davomida yetib keladi, keyin koʻrsatilgan yoʻl boʻylab yer yuzasiga qaytadi.

Abaliget‑gʻorning jonivor dunyosining keng qamrovli tadqiqotini Gebhardt Antal amalga oshirgan, u 1934‑yilda tizimli yigʻish ishlari natijasida gʻorda 190 hayvon turini roʻyxatga olgan, jumladan qurbaqalar, oʻrgimchaklar, kichik suzuvchi turlari va daryo suvida yakkama‑yakka boʻsh koʻkalamzor turlari, masalan, Niphargus forelli gebhardti va boʻsh suv hayvonlari. Gʻor muhim qishki yarasalar dam olish joyidir. Tadqiqotchilar 19 ta yarasa turini kuzatgan, ular faqat gʻorda yashaydi yoki koʻpayadi. Ulardan baʼzida katta patkali yarasalar va kichik patkali yarasalar qurilgan boʻlimlarda ham koʻrinadi. Kattaroq sutemizuvchilardan katta pele izlari doimiy ravishda gʻorning ichki qismlarida koʻrinadi va yaqinda bir vidra oilasi qoʻshni baliq tutish havzasidan gʻorga koʻchib kelgan.

1921‑yilda Abaliget‑gʻor birinchi marta adabiyotda shunday nomlangan. Abaliget‑gʻor adabiyotda A1 (Szabó Pál 1961), Abaliget Cave (Kordos 1977), Abaligeti barlang (Kadić 1922–1925), Abaligeti‑cseppkőbarlang (Barbie 1936), Abaligeti cseppkőbarlang (Szeghalmy 1937), Akácos‑víznyelő (Havasi, Székely, Salamon 2003), Nagy Paplika (Bertalan 1976), Nagypaplika (Kaán 1931) va Paplika (Polgárdy 1941) nomlari bilan ham uchraydi.

1896‑gacha

Honművész 1833‑yil 6‑oktabr sonida shunday yozilgan: Pécstan Ny‑ga, uch soat masofada, Abaliget qoʻshniligida mashhur abaligeti stalaktit‑gʻor joylashgan, unga 3 öl kenglikda va 20 öl uzunlikda oldi xona olib boradi. Sathi muz kabi sovuq, taxminan 2,5 fut chuqurlikdagi oqim suv bilan qoplangan. 500 öl uzunlikdagi gʻor jigarrang‑qora marmardan iborat. Gʻorda yer ostida baland yoʻllar, keng zallar, qoʻrqinchli aylantiruvchi oqimlar, u yerga shovqin bilan oqayotgan daryolar, va baland minoralar kabi koʻtarilgan tosh qatlamlari mavjud.