Almaty State Nature Reserve

Almaty Davlat Tabiat Qoʻriqxonasi - bu 71 700 ga (177 000 akr) maydonli tabiiy qoʻriqxona, Qozogʻistonning Almatı viloyatida, Trans‑Ili Alatau togʻ tizmasining markaziy qismida joylashgan. 1966‑yilda, Singing Mountain choʻli hududi (hozirgi kunda Altyn‑Emel Milliy Bogʻi hududida) qoʻriqxona tarkibiga qoʻshildi, lekin 1983‑yil yanvar oyida tabiiy yodgorlik Kapchagai Ovchilik Sektoriga qoʻshildi.

Balandlik zonalari

Qoʻriqxona hududida toʻrtta balandlik zonasi mavjud:

1 600 metr (5 200 fut) balandlikgacha boʻlgan oʻrmon‑stepda yovvoyi olma, oʻrik, aspens va togʻ atirguli bilan birga yaproqli oʻrmonlar oʻsadi;

1 600 dan 2 800 metr (5 200 dan 9 200 fut) gacha – Shrenk spruce va Tien Shan spruceʼdan iborat konifer oʻrmonlari;

yuqoriroqda jingalak juniperli alp yaylovlari mavjud;

3 500 metr (11 500 fut) dan yuqori – yaltiroq toshlar va muzliklar.

Oʻsimlik va hayvonot dunyosi

Qoʻriqxona hududida quyidagi fauna keng tarqalgan: Ili daryosi vodiyida – argali, gazel, keklik, qoʻy; togʻlarda – maral, qoʻy, jigarrang ayiq, tülki, qor yoʻlbarsi, qora qoʻy, togʻ qizilqush, soqolli qizilqush, Himalaya qor qoʻyi, koʻk qush, juniper grosbeak, toshbaqa, yongʻoq yirtqich.

Qoʻriqxona hududida 1 300 dan ortiq oʻsimlik turlari, shu jumladan 112 daraxt va buta turi mavjud.

Togʻlar va muzliklar

Eng baland nuqta Talgar choʻqqisi (4 973 m; 16 316 fut) boʻlib, u Talgar massivi ichida joylashgan va kuchli muzlash markazi hisoblanadi.

Choʻqqilar-olmaslar oʻziga xos qattiq goʻzallik bilan ajralib turadi: Bogatyr (N-4626), Corp (N-4631), Aktau (N-4686), Metallurg (N-4600). Taʼsirli Talgar choʻqqisi (H-4973) butun togʻ tizmasining eng baland nuqtasidir, koʻplab oʻnlab kilometrlik tekislikdan aniq koʻrinadi. Choʻqqilar, Talgar choʻqqisi “boshligʻida”, kuchli Talgar tugunini hosil qiladi, bu tugun rezervning butun oʻrtasini egallaydi. Bu Trans‑Ili Alatau zamonaviy muzlashining markazlaridan biri; Shimoliy Tien Shanning eng katta muzliklari shu yerda jamlangan: Korzhenevskiy muzligi va Bogatyr muzligi. Birinchisi 11 km (6,8 mil) uzunlikda va 38 km² (15 kv.m) maydonga ega. Ikkinchisi unga biroz kichikroq: uzunlik – 9,1 km (5,7 mil), maydon – 30,3 km² (11,7 kv.m). Shokalskiy, Grigoriev, Kassin, Palgov, Kalesnik va boshqa muzliklar ham deyarli shu darajada keng. Unikal Talgar togʻ tuguni mamlakat togʻchiari orasida keng tanilgan. 40 yildan ortiq vaqt davomida ittifoq ahamiyatiga ega “Talgar” alp lageri bu yerda faoliyat yuritgan. 1979‑yilda u loy oqimi bilan vayron qilingan. Issiq daryosi vodiyining yuqori qismida ikki baland togʻ morena koʻllari – Ak‑Kol (White), 3 140 m (10 300 ft) balandlikda joylashgan, va Muz‑Kol (Ice) 3 400 m (11 200 ft) balandlikda joylashgan. Muzliklar yorqin porlaydi – Zharsai, Palgova, Grigoriev va boshqalar. Talgar boʻlimiga uchta vodiy kiradi – Chap, Oʻng va Oʻrtacha Talgars. Ularning eng uzunisi – Chap Talgar (30 km‑dan ortiq; 19 mil) – koʻpchilik boshqalarga oʻxshab, janubdan shimolga yoʻnaladi. Trans‑Ili Alatau janubiy yamolida Janubi‑Sharqiy Talgar, Janubi‑Issyk va boshqa bir qator kichik vodiylar (Gubar, Kosbulak, Tamchi) himoyalangan. Umuman olganda, rezervda 160 ta muzlik (jami 233,7 km²; 90,2 kv.m) mavjud, bu Trans‑Ili Alatauʼda maʼlum boʻlgan 466 ta muzlikning bir qismi.

Daryolar va koʻllar

Daryo tarmogʻi yaxshi rivojlangan. Koʻpgina daryolar, asosan, 5‑7 metr (16‑23 fut) kenglikda va 1 metr (3 fut 3 dyuym) chuqurlikda, qiyaliklar tagida oqadi; koʻplab kalitlar mavjud. Hududning shimoliy qismida eng uzun (16‑28 km; 9,9‑17,4 mil) daryolar Issyk, Chap Talgar, Oʻng Talgar va Oʻrta Talgar hisoblanadi. Janubiy qismda esa Bogatyr muzligidan chiqqan Janubi‑sharqiy Talgar (13 km; 8,1 mil) va Korzhenevsky muzligidan oqib chiqqan Janubiy Issyk (10 km; 6,2 mil) ajralib turadi. Ikkala daryo ham juda chuqur, ayniqsa issiq faslda. Janubi‑sharqiy Talgar va Zhangyryk birlashib daryo hosil qiladi. Chilik Tien Shanning shimolida eng katta daryo hisoblanadi. Chilik (10‑12 km; 6,2‑7,5 mil) rezervat chegarasiga yaqin oqadi. Daryolar asosan qishloq‑yil fasllik qor, firn maydonlari va muzliklarning erishi bilan suv oladi. Toʻkilish davri aprel oyida boshlanadi va bahor hamda yoz davom etadi. Suv oqimi iyul‑avgust oylarida 12‑15 m/s (39‑49 fut/s) va undan ham yuqoriga yetadi. Baʼzi issiq kunlarda hamda kuchli yomgʻirdan keyin daryolar shovqinli, gʻazabli oqimga aylanadi, qirgʻoqni vayron qiladi, katta tosh, shagʻal va qum olib oqadi. Qishda daryolar qorinli boʻlib, muzlaydi, ammo burilish va egri joylarda kuchli muz hosil qiladi, tor joylarda esa qirgʻoq orasida muz va qorning qiyma korniyalarini yaratadi. Rezervatda deyarli uch yuzdan ortiq kichik (0,1‑3,8 ga; 0,25‑9,39 akr) alp moraine va muzlik koʻllari mavjud. Ularning barchasi vaqtinchalik daryo botqogʻida joylashgan va asosan erigan suv bilan oziqlanadi. Bu koʻllar odatda juda chuqur boʻlib, katta miqdorda suv yigʻadi.