Ili Olatovi milliy bogʻi

Ile-Olatov davlat milliy tabiat bogʻi — 1996-yilda tashkil etilgan Qozogʻistondagi milliy bogʻ. Taxminan 200 000 gektar maydonni egallagan bogʻ Olmaotadan janubda joylashgan Ili Olatovi togʻlarida oʻrin olgan boʻlib, sharqda Turgen darasidan gʻarbda Chemolgan daryosigacha choʻzilgan. U Talgar choʻqqisi atrofidagi hududni oʻz ichiga olgan Olmaota tabiat qoʻriqxonasi bilan chegaradosh.

Bogʻ landshafti oʻrmonlar, alp oʻtloqlari, muzliklar va Katta Olmaota koʻli kabi koʻllarni oʻz ichiga oladi. Bogʻ florasi ham xilma-xil boʻlib, oʻrik, zarang va olma daraxtlari kabi turlarga ega. Shuningdek, bogʻ 300 dan ortiq yovvoyi qushlar va hayvonlar turlarini oʻz ichiga olgan yovvoyi tabiat makoni hisoblanadi.

Ile-Olatov milliy bogʻi oʻzining bioxilmaxilligi bilan mashhur boʻlib, bu yerda qor qoplonlari, Markaziy Osiyo silovsini, Tyan-Shan qoʻngʻir ayiqlari, Markaziy Osiyo tosh suvsarlari, Sibir togʻ echkilari, bolqayirlar va burgutlar kabi e'tiborga molik turlar yashaydi. Shuningdek, bu hudud bir nechta noyob qush turlari, jumladan Himolay ulari]], oʻroqtumshuq, Yevroosiyo mitti ukkisi va Yevroosiyo uch barmoqli qizilishtoni uchun yashash joyi boʻlib xizmat qiladi. Bundan tashqari, bogʻda shoxlari shifobaxsh xususiyatlarga ega deb hisoblanadigan bugʻu turlari ham yashaydi.

Tarixi

Bogʻ tarixi 1931-yilda Ili Olatovida Olmaota davlat qoʻriqxonasining tashkil etilishidan boshlanadi. Dastlab u Kichik Olmaotinka daryosi vodiysida 15 000 gektar maydonni egallagan boʻlsa, 1935-yilda maydoni 40 000 gektarga, soʻngra 856,7 ming gektarga kengaytirilgach, butun Ili Olatovi tizmasini qamrab olib, Olmaota qoʻriqxonasi deb atala boshladi. Ushbu hududda oʻsimlik qoplami, oʻrmon tipologiyasi, qushlar va sutemizuvchilar boʻyicha muntazam ilmiy izlanishlar olib borila boshlandi.

Ili milliy bogʻini tashkil etishning birinchi ilmiy asoslanishi Qozogʻiston SSR Vazirlar Kengashining 1985-yil 3-yanvardagi buyrugʻi bilan Fanlar akademiyasining "Qozogʻistonda muhofaza etiladigan hududlarni rivojlantirish" dasturiga muvofiq ishlab chiqilgan. Ilmiy rahbarlar akademiklar Ye. V. Gvozdev va B. A. Bikovlar edi.

1987-yilda Qozogʻiston SSR Fanlar akademiyasi qoshidagi YUNESKOning "Inson va biosfera" dasturi boʻyicha Qozogʻiston qoʻmitasining Biosfera va ekologiya boʻlimi "Qozogʻistonda muhofaza etiladigan hududlarni rivojlantirish" dasturi doirasida "Qozogʻiston SSR tabiiy qoʻriqxona fondini 2005-yilgacha rivojlantirish va joylashtirishning bosh sxemasi" uchun ilmiy asos tayyorladi. Ushbu hujjatda 280 ming gektar maydonda Ili davlat milliy tabiat bogʻini tashkil etish taklif qilingan edi. Ushbu sxemaga koʻra, bogʻni yaratish 1995-yilga rejalashtirilgan edi. 1990-yilda bogʻni tashkil etishning texnik-iqtisodiy asosi ishlab chiqildi. 1996-yil 22-fevralda hukumat qarori bilan 202 292 gektar hududda Ile-Olatov milliy bogʻi tashkil etildi.

Iqlimi

Milliy bogʻning iqlimi xilma-xil boʻlib, balandlik iqlim zonalari boʻyicha farqlanadi. Havo haroratining aniq inversiyasi tufayli yoz issiq, qish esa yumshoq oʻtadi. Togʻ etaklarida yanvarning oʻrtacha harorati -7,4 °C, iyulda esa 23 °C ni tashkil qiladi. Ayozsiz davrning davomiyligi 181 kun boʻlib, yiliga 560 mm yogʻingarchilik tushadi. Kichik Olmaota darasida (Medeu hududi) 1530 m balandlikda yanvar oyida harorat -4,3 °C, iyulda esa 18,1 °C boʻladi. Ayozsiz davrning davomiyligi 145 kun boʻlib, yiliga 843 mm yogʻingarchilik tushadi. 3035 m balandlikda (Minjilki hududi), abadiy qor va muzliklar sharoitida yanvarning oʻrtacha harorati -11,3 °C, iyulda esa 7 °C ni tashkil qiladi. Ayozsiz davrning davomiyligi 53 kun boʻlib, yiliga 734 mm yogʻingarchilik tushadi. Ili Olatovining 3750 m balandlikdagi baland togʻli qismida iqlim qattiq, asosan qor koʻrinishida koʻp yogʻingarchilik (800–1300 mm) tushadi. Issiq davr juda qisqa — muzliklarda yozda oʻrtacha havo harorati 2,8 °C dan oshmaydi.

Uzoq muddatli kuzatishlarga koʻra togʻ etaklarida (850 m) qor qoplami 6-dekabrda, oʻrta togʻlarda (1200–2500 m) bundan bir oy oldin, baland togʻlarda (3000 m) esa 21-oktabrda hosil boʻladi. Bahorda qor turli balandliklarda va turli togʻlarda 10-martdan 22-maygacha erib bitadi. Turli balandliklarda qor qoplami yotadigan kunlar soni 111 kundan 236 kungacha oʻzgarib turadi. Qor qoplamining qalinligi togʻ etaklarida taxminan 30 sm ni tashkil qilsa, oʻrta va baland togʻlarda 100 sm gacha yetishi mumkin.

Ili Olatovi shimoliy va shimoli-gʻarbiy namlik olib keluvchi havo massalari yoʻlida baland toʻsiq boʻlib xizmat qiladi, bu massalar asosiy vodiylar orqali togʻlar ichkarisiga bemalol kirib borib, balandlik boʻyicha tabiiy landshaftlarning aniq farqlanishini keltirib chiqaradi. Bogʻ hududi togʻlarning qatlamli tuzilishini aks ettiruvchi past, oʻrta va baland togʻ landshaftlarini qamrab oladi.

Oʻsimliklar olami

Tabiat bogʻining florasi 1000 dan ortiq turni oʻz ichiga oladi, ularning asosiy qismi oʻrta togʻ oʻrmon mintaqasi florasiga toʻgʻri keladi. Bargli oʻrmonlarda 500 dan ortiq tur va archazorlarda 400 dan ortiq yuksak oʻsimliklar turlari mavjud. 36 ta tur Qizil kitobga kiritilgan.

Pasttekisliklarda Ostrovskiy lolasi, Mushketov kurchavkasi, Albert gulsafsari, Sivers olmasi, Oltoy yalangʻochurugʻi; oʻrta togʻliklarda — zargʻaldoq hoʻqiygul, Semyonov koridalisi, Olmaota serbargi, Semyonov kortuzasi; baland togʻlarda esa Folkoner jigar oʻti, Tyan-Shan sibirkasi, Qumbel qarchigʻayi, yulduzsimon shmalgauzeniya, oʻralgan sossureya uchraydi. Qizil kitobga kiritilgan yirik bargli paxifissidens (Pachyphysissidens largeifolia) va silliq ortotrixum (Orthotrichum smoothened) kabi yoʻsinlar alohida muhofazaga muhtoj. Qizil kitobga kiritilgan Olatov za'faroni (Crocus alatavicus) Koʻk-Jaylov hududida uchrashi mumkin.

Foydali oʻsimliklar toʻplamidan xashaki oʻsimliklar guruhi (80 dan ortiq tur) katta qiziqish uygʻotadi: tukli kobresiya, tor bargli hilol, Krilov betagasi, alp va oʻtloq qoʻngʻirboshi, Tyan-Shan betagasi, yigʻma tarqaqboʻsh, patsimon qisqapoya, beda, noʻxat, burchoq va boshqalar.