Ancient Panjakent

Shahraki Panjakentī qadim – 1,5 km qismati janub‑gʻarbiy shahri Panjakent joylashgan.

Xafriyat

Panjakentī qadim az 3 qism – kuhandiz, shahriston va qabriston iborat. Shahriston 13 ga‑ro tashkil etadi va qariyb ba purraġī harrofī şud. Kuhandiz va qabriston boşand qisman kofṭukov şudalar. Xonalar asosan az xişti xom va poxta soxa şudalar.

Yodgori dar doirāhāi ilmiy bo nomi «Pompei Şarqī» niz mašhūr ast.

Tarix

Bo nest şudani Sarazm şahrsozī dar Sogʻd qatʼ namigarda, balki dar girdu‑atrofi Samarqand çandın şahristonū dehoti buzurg bunod namashavand. Yeke az çünün şahrlar, ki hoḷo dar territoriyasi Toǧikistonī sohibistiqlol joy olgandir, Panjakent boshadi. Lekin Panjakentī kuhan tarixī beş az 1,5 ming sola darad va peş az barmalo şudani dini mubinī islom dar asrlarī V‑VIII obod şud.

Soli 1947 Aleksandr Markoviç Belenitskiy bo rohbariyī Aleksandr Yurʼevich Yakubovskiy ba oʻʼgʻrishi muʼozishi mavzeyi şahraki Panjakentī qadim şurūʼ şud va az soli 1954 sarvarī koʻrayotī bostonşinosī Panjakentro ba uhdā qılt. Osori hunarī naqqoşi va rassomi, naqşho dar çüb, mujasamaho az gil va ğayra, ki dar xafriyatī ekspeditsiyā Panjakent dastur qildilar, namoyandgari ğonovati tamadduni Sogʻd boshadi, ki dar silki ofaridahoi sanʼati hunarī umumibashari joy qılt va namunahoyşon ba tabʼ rasidand. Dar mavzui Panjakentī qadim çun şahr Belenitskiy risolai doktorī difoʼ qılt.

Panjakentī bostonī

Panjakentī bostonī doroī hamma çor rūknī şahrdori şud. Hoḷo az zeri xok devorho xonahoi istiqomatī, maʼmurī va ibodatgoho baʼzan‑baʼzan padid meyod. Panjakent - az şahrhoi şarqīi sogʻdzamin, tobeʼī shahri Samarqand buşad. Dar ahdi Devaştich in markazi podšoḥī to darajae rūşd konad, ki ba markazi Sogʻd shahri Samarqand gardan namedihad, balki davoi tobeʼ konadi Samarqandro konad. Dar şahri Panjakent mardumi Sogʻd ba sar meburdaand va bo zabanī Sogʻdī muoşiyarat mekunand. Kofṭukovhoi arxeologī faqat dar nisfi şahr surat qılt va to hoḷo idoma darad. Dar natija qalʼaī hokimnişin, du ibodatgoh bo sahni havli dar markazi şahr koʻchai asosī va dəh koʻchai tankkoʻcha, rastavū doʼkonhoi hunarmandī, bozorho devorho difoʻiy qalʼa ru zadand. Ayon ast, ki dar in şahr ğoliban ašrofzodaho zindagī mekardand. Ammo bar ba barī eshon peşavaronī qatori ham faoliyat namoyşudand. Xonahoi istiqomatī az du va se oşona iborat bud. Az ehtimol dur nest ki dar in şahr savdogarho ham iqomat dashteand va tijoratro tavsuti korvon az Çin to ba Rum tavsuti roʻyi abreşim ba roʻh mondahand. Devorhoi ğafsu ustuvor, tankkoʻchahoi arasında imarotho imkon damid, ki mardom dar in jo anborhoi du qavat bino kunand, ki gandumhoi xeshro on jo maḥfuz medoshand. Har yak şahr tolori mehmonqabulkunī dashte, ki bo rangū rebī xosi mardumi şarq, kandakori va devorhoi on naqqoşi şudand. Har yaki on mekoşid, to mehmonxonai xoro ba monandi qasri podšoḥ tamiz kunad, ki in az farhangī baland dashtani sokinoni mahallist. Hoḷo az çünün bozyftho beshtarshon dar osorxonahoi buzurgi xodi ş. Panjakent, ş. Dushanbe va ermitaži ş. Sankt Peterburq maḥfuzand.

Panjakent aholisi zardushtiyalarga ibodat qilishgan. Shahar markazida ikki katta ibodatxona ularning eʼtiqodini tasdiqlaydi. Yogʻoch tanasida oʻtirgan xudo taxtda joylashgan.

Boshqa madaniyatli odamlar kabi Panjakentliklarning asosiy kasblaridan biri bogʻdorchilik va chorvachilikdir. Biroq ajablanarli jihat shundaki, shahar ichida hech qanday daraxt yoki chorva boʻlmagan, faqat ikki muqaddas daraxt mavjud edi. Bogʻlar shahar tashqarisida gullar bilan bezalgan. Shahar aholisi ham shahar tashqarisida chorvachilik bilan shugʻullangan. Qoldiq quvurlardan shahar bir xil kanalizatsiya tizimiga ega ekanligi maʼlum boʻladi. Shahar baland joyda joylashgan boʻlsa-da, yer osti quvurlari orqali shahar markaziga suv olib kelinadi va shahar boʻylab bir necha joyda joylashgan maxsus quvurlar orqali suv yuqoriga chiqariladi. Qalʼa hokimiyati va tashqariga nazorat idoralari shahar tashqarisida joylashgan. Devashchit shahar ichiga tor yoʻl orqali kirgan. Turli xildagi xudolarni kuzatish orqali bozor savdosi shahar ichida rivojlanganligi va odamlar har tomonlama dunyo boʻylab savdo qilganligi maʼlum boʻladi. Shuningdek, har kim oʻz diniga ibodat qilish uchun sharoit yaratilgan.

Panjakent aholisi Bostoni ibn Kutayba - arab harbiy amirining yakuniga yetdi. Samarqandni tasvirlab, Panjakentga qoʻshin yuborildi. Devashchit qarshilikni notoʻgʻri bilib, xalqiga duo qilib, Panjakentni arablar egallashini aytdi. Hozirda baʼzi olimlar shunday deymishlar: Devashchit oʻz umrining oxirida islomga oʻtgan.

Sogʻdilar oʻz davrining buyuk xalqlarning madaniy yutuqlaridan xabardor boʻlgan. Shuning uchun ularning madaniyatida, Rum va Hind kabi boshqa xalqlarning madaniy elementlari ham uchrashi mumkin. Biroq sogʻdilarning sanʼat va madaniyati oʻziga xos uslub, takrorlanmas uslub va boshqa xalqlarning madaniyatidan farq qiluvchi oʻziga xos elementlarga ega.

Panjakentning qadimgi qazilmasi Turkiston tarixi uchun noyob yutuqdir, chunki koʻrinish va yodgorliklar adabiyot, folklor, xalqning oʻtgan asrini aks ettiradi va yana bir dalil boʻlib, gʻurur va faxrga sazovor.