Bajnai Öreg Hole

Bajnai Öreg-lyuk Duna–Ipoly Milliy Parkida, Gerecse togʻida joylashgan bir gʻor. Vengriya davlatining alohida himoya ostidagi gʻorlaridan biridir. Uning ichidan arxeologik topilmalar topilgan. Yoʻlida denevlar ham uchraydi.

Tavsifi

Bajna tashqarisida, qishloq markazidan K‑ga taxminan 1,3 km masofada gʻor joylashgan. Őr‑togʻining qiyalik K‑tomonining past qismida, taxminan 220 m balandlikda, tosh choʻqqilarining ostida gʻorning 16,5 m keng kirish joyi bor, lekin bu bir necha katta tosh bloklari ikki qismga ajratadi. Sharqiy (É) ochilish (bu yerga piyoda yoʻl bor) 3,5 m keng, 2,1 m baland, gʻarbiy (D) ochilish 5 m keng va 1,5 m baland. Epöldan boshlanadigan yashil uchburchak belgilangan sayyoh yoʻli orqali 70,5 m uzunlikda, 14,1 m vertikal choʻzilgan, 2,5 m baland, 11,6 m chuqur va 36 m gʻorizontal choʻzilgan gʻorga yetish mumkin.

Gʻordagi Oldi zal 18 m uzunlikda. Kirish joyidan 10 m masofada 8 m ga torayadi, keyin Sharqga, yon yoʻlga tomon 12 m gacha yana kengayadi. Gʻarbiy (Ny) oxirida (Asosiy yoʻlning ichki boʻlimi boshlanishida) hali ham 7 m keng. Shiftining sharq‑shimoliy (ÉK) tomonga 10–12° qiyalikda egilgan qatlamning pastki yuzasi shaklida boʻlib, 1,2–2 m oraligʻida balandligini yer toʻldiruvining notekisligi belgilaydi. (Ushbu toʻldiruvdan 20‑asrda bu yerda olib borilgan qazishmalar va tadqiqotlar natijasida boy paleontologik va arxeologik materiallar yuzaga chiqqan.) Bu tekis shift bir joyda, bu yoʻl boʻlimining oʻrtasida 0,8×2,5 m oʻlchamli teshik bilan ochilgan, 4 m balandlikda, shar shaklidagi kichik konus shaklida buziladi. Asosiy yoʻlining ichki qismi 17 m uzunlikda, 3–8 m keng, 1,5–2 m baland keng koridor boʻlib, tosh qatlamining tushishi bilan biroz pastga egiladi.

Markaziy qismida 5 m balandlikdagi keng, sharoboy kupola bor, unga tor, yana 2 m gacha choʻzilgan sharoboy teshik zanjiri ulangan. Oldi zalning ichki uchdan ÉNy-ga tarmoqlangan 26 m uzunlikdagi Qoʻshimcha yoʻl kirishida 2,5 m keng va faqat 0,8 m baland, lekin kupolali xonida 7 m gacha kengayadi. Bu xonaning shiftidan Asosiy yoʻlga oʻxshash, keng sharoboy kupola 4 m balandlikka koʻtariladi. Qoʻshimcha yoʻlning ichki qismi tor, juda qiyshiq qurt yoʻli va kichik quduqdan iborat boʻlib, uning yurib boʻlmaydigan yoriqqa torayib ketgan oxiri gʻor kirish darajasidan 11,6 m chuqurroq joylashgan.

Yuqori triász qalin qatlamli dachsteini ohaktosh K–Ny va ÉNy–DK yoʻnalishidagi yoriqlar boʻylab boʻshliq tizimini shakllantirgan. Shakli va yoʻl tuzilishi asosida termal karsztik manbali gʻor qoldigʻi. Gʻorning shakli juda xilma‑xildir. Oldi zal shiftini tashkil etuvchi qatlam tekis, faqat kichik notekisliklar, korroziya yoriqlari bilan qoplangan. Yon devorlar yuzasi bu yerda burchakli, qirralik boʻlib, muzlash‑togʻ jinslari parchalanish jarayonini koʻrsatadi, lekin kirishdan uzoqroqda va katta yuzalarni tekshirganda sharoboy izlar ham aniq koʻrinadi. Asosiy yoʻl va Qoʻshimcha yoʻl kupolalari, shuningdek oxirgi qismlari, sharoboy xonalar va sharoboy yumshoq shakllarining birikmasidan hosil boʻlgan shakllar bilan tavsiflanadi. Shiftlarda (asosan Qoʻshimcha yoʻl kupolasida) jins mikrotektonik chiziqlari boʻylab, chuqur vodiylar, yoriqlar bilan boʻlinib, juda qatlamli devor yuzasi mavjud. Bu kichik boʻshliqlar va Oldi zal shiftining yoriqlari sovuqga chidamli yarasalar turar joyi boʻlib, ularning qishki yashash joylari hisoblanadi.

Bolangda mineral chiqishi faqat kichik dogʻlarda kuzatiladi. Bu yerdan bir vaqtlar yozilgan barit togʻ yuzasida endi yoʻq, faqat boʻshliqda uchraydi. Ikkinchi yoʻnalishdagi kupolali boʻlimning yon devori qadimgi karsztli boʻshliq toʻldiruviga tegishli katta kristalli kaltsit, shiftida esa limonitli chiqishlar namoyon boʻladi. Oxirgi kichik konning devorlarida, kichik dogʻlarda noʻna noʻxat tosh koʻrinadi. Gʻorani toʻldiruvchi qoldiq toshli humus va qoldiq toshli, togʻ kukuni bilan aralash loyli loydan iborat. Qoldiq tosh nisbati Asosiy yoʻnalishda juda yuqori, Ikkinchi yoʻnalishning ichki qismida esa pastroq. Nisbatan kambagʻal jonivor dunyosi. Kirish yaqinidagi joylarda devorlarni katta dogʻlarda algali‑sluzli qoplama qoplaydi. Gʻoraning toʻliq maydonida kapalaklar, chivinlar va oʻrgimchaklar topiladi.

Jellege sababli gʻor ichida (asosan qishda) tashqi ob-havo taʼsirlari juda kuchli namoyon boʻladi. Koʻpincha Előcsarnokda, sovuqroq qishloqlarda -10 °C atrofida harorat boʻladi. Gerecse Barlangkutató és Természetvédő Egyesület Bajnai Öreg-lyukda yarasalarni kuzatish ishlarini olib borgan, ular davomida 10 yarasa turi; kichik patkóli yarasa, katta patkóli yarasa, suvli yarasa, katta quloqli yarasa, oddiy yarasa, oddiy keseydanevér, kulrang uzunquloqli-yarasa, jigarrang uzunquloqli-yarasa, gʻarbiy piszedenevér va horgasszőrű yarasa mavjudligi aniqlangan. Kuzatish maʼlumotlari va baʼzan topiladigan yangi axlat asosida mahalliy darajada kichik‑oʻrtacha individ soni va turlilikka boy doimiy qishki yarasa yashash joyi, kichik tur va individ soni bilan vaqtinchalik bahor va kuzgi yashash joyi, shuningdek kichik individ soni va turlilikka boy juftlanish joyi deb hisoblanadi. Qishlash davrida asosan sovuqga chidamli oddiy keseydanevér va gʻarbiy piszedenevérning mavjudligi umumiy. Yopilmagan, oson kirish mumkin boʻlgan gʻor ruxsatsiz va gʻor yoʻli asosiy jihozlarsiz ham koʻrish mumkin.

1986‑yilda Bajnai Öreg-lyuk nomi bilan gʻor birinchi marta adabiyotda paydo boʻlgan. Gʻor adabiyotda bajnai Öregkő-barlang (Kordos 1984), Bajnai Öreglyuk (Vigh 1937), bajnai Öreg-lyuk (Kordos 1984), Bajnai öreglyuk (Kadić 1919), Bajnai-Öreg-lyuk (Bertalan, Schőnviszky 1976), Bajnai Őrkő-barlang (Székely 1994), bajnai Őrkő-barlang (Bertalan 1976), Bajnai Őrkő-barlangja (Holényi 1959), Epöli Öreg-lyuk (Kordos 1984), Kőpest (Dénes 1977), Öregkő Cave (Dénes 1977), Öreglik barlang (Jaskó 1957), Öreg-lyuk (Kordos 1978), Öreglyuk (Kadić 1919), Öreglyuk barlang (Almády 1988), Őrhegyi-barlang (Bertalan 1976), Őrhegyi barlang (Kadić 1952) va Őrkő-barlang (Jakucs, Kessler 1962) nomlari bilan ham ataladi.