Szalay Cave

Szalay-gʻor Duna–Ipoly Milliy Parkida, Gerecse togʻida joylashgan Öreg-kőda, Bajót shahrida joylashgan, arkeologik topilmalar topilgan gʻorlardan biridir. Unda yarasalar ham uchraydi. Erkin tashrif buyuriladigan turistik yoʻnalish mashhur sayohat joyida ochiladi.

Tavsifi

Öreg-kőning qiyalik va toshli, togʻ qirgʻogʻiga yaqin K‑tomoni, togʻ choʻqqisiga yaqin joylashgan, goʻzal quvur shaklidagi, 3,5 m kenglikda va 1,8 m balandlikda kirish darvozi bor. Jankovich-gʻordan yaqinida joylashgan. Kirish orqali birlashtirilgan katta shar shaklidagi boʻshliqlardan iborat xonaga kirish mumkin, bu xona 5×8 m maydonli va 5,5 m balandlikda. Xonaning ichki oxiridan qisqa va tekis oʻtish orqali boshqa xona keladi. Bu ham shar boʻshliqli‑shar ustunli tuzilishga ega boʻlgan Ellipsislar xonasi 14 m uzunlikda, 6 m kenglikda va 1,5–3 m balandlikda.

Yuqori trias qalin qatlamli ohaktosh K‑Ny va ÉK‑DNy yoʻnalishidagi yoriqlar boʻylab hosil boʻlgan, shakl xususiyatiga koʻra karst suv sathining ostidagi termal karst boʻshligʻi kengayishi bilan shakllangan. Kichik yuzalardagi tomir toshlari devorlarini qoplaydi. Shiftdan baʼzi joylarda soch ildizlari osib turadi. Ellipsislar xonasi nisbatan nam, bu yerda yomgʻirli havoda kichik tuxum ham paydo boʻlishi mumkin.

Gerecse Gʻor Tadqiqot va Tabiatni Saqlash Jamiyati Szalay-gʻorda yarasa kuzatuvlarini oʻtkazdi, bu davomida 3 yarasa turi; kichik patkali yarasa, oddiy yarasa va tikanli tukli yarasa guruh aʼzolari tomonidan aniqlandi. Kuzatuv maʼlumotlari va baʼzan topiladigan yangi axlatga asoslanib, gʻor kichik turdagi va sonli doimiy qishki hamda vaqtincha yozgi yarasa yashash joyi deb hisoblanadi.

1986‑yilda birinchi marta Szalay-barlang deb nomlangan gʻor uning adabiyotida. Gʻor adabiyotida Baits gʻori (Bertalan 1976), Bajóti II‑sonli gʻor (Láng 1956), Bajóti II‑sonli gʻor (Leél‑Őssy 1954), Bajóti II‑sonli gʻor (Bertalan 1976), Bajóti‑kőfülke (Kordos 1984), Bajóti kőfülke (Leél‑Őssy 1954), Bajóti Szalay‑gʻor (Székely 1994), Bajóti‑Szalay‑gʻor (Bertalan, Schőnviszky 1976), Egyes‑gʻor (Kordos 1984), Egyes gʻor (Bertalan 1976), Kőfejtő‑uch (Székely 1994), Kőfejtő uch (Bertalan 1976), Öregkő‑fülke (Kadić 1952), Öregkő fülke (Székely 1994), Öregkőfülke (Bertalan 1976), Öreg‑kői‑gʻor (Kordos 1984), Öregkői‑gʻor (Bertalan 1976), Öreg‑kői‑sikla‑uch (Kordos 1984), Öreg‑kői‑sikla‑uch (Székely 1994), Öreg‑kői sikla‑uch (Bertalan 1976), Öreg‑kői‑uch (Székely 1994), Öregkő uch (Vigh 1937), Szalai‑gʻor (Horváth, H. Kelemen, Torma 1979), Szalai gʻor (Vértes 1965), Szalay Ákos gʻor (T. Dobosi 1997), Szalay Ákos‑fülke (Kadić 1952), Szalay Ákos fülke (Vigh 1937), Szalay Ákos‑kőfülke (Bertalan, Schőnviszky 1976), Szalay Ákos kőfülke (Leél‑Őssy 1954), Szalay Á. kőfülke (Láng 1956), Szalay gʻor (László 1931) va Szalay‑kőfülke (Jakucs, Kessler 1962) nomlari ham.

1908–1968

1908‑yilda nashr etilgan, Esztergom viloyatini tasvirlaydigan kitobga koʻra, Esztergom viloyatida gʻor yashovchilari izlari topilmagan, chunki u yerda qadimiy odamlar yashaganiga dalolat beruvchi gʻorlar yoʻq. Bu hududga yanada rivojlangan talablar bilan birinchi koʻchib kelganlar hayvon suyaklari, sarvasagʻichdan yasalgan asboblar bilan birga tosh asboblarni ham ishlatganlar. Shuning uchun ular gʻorlar yoki yerga qazilgan boʻshliqlarda yashashga muhtoj boʻlmagan, balki chodirlar hamda kulbalarni qurishgan. Oʻsha gʻorlar yoki yerga qazilgan boʻshliqlar, oʻrmonlarda yoki qiyin yetib boriladigan, uzoq joylarda hozir ham koʻp boʻlib, inson madaniyati izlari mavjud boʻlgan, qadimiy odamlar yashash joylari boʻlishi mumkin emas edi. Ular asosan tatar bosqini va turk vayron qilishi davridan qolgan yashirin joylar boʻlib, u yerda topilgan buyumlar qadimiy davrlarga qaytarilmaydi.

1913‑yilgi Barlangkutatásda, Bekey Imre Gábor tomonidan yozilgan tadqiqotda, Öreg‑kő K‑i qoyalı sahilida Jankovich‑barlang yonida bir teremszerű barlang va ikki zsomboly borligi yozilgan. Jankovich‑barlangdan bir necha qadam uzoqlikda É‑ga va bir xil balandlikda qoldiq toshlar orasida tor teshikni Bekey Imre Gábor topgan. Teshikni baʼzi toshlarni olib tashlash orqali kengaytirgan, shunda unga kirish mumkin boʻldi. Kirishdan bir necha metr masofada gʻovak gorizontal yer sathida, 6 m uzunlikda va inson balandligida boʻlgan xona kengaygan. Kirish, qiyalikdan tushib qolgan barcha qoldiq toshlar olib tashlangandan soʻng, ehtimol shunchalik keng boʻladi-ki, unda sinov oʻtkazish mumkin, chunki bu himoyalangan joyda qadimgi odamlarning yashash izlari topilishi kutilmoqda.

1931‑yilgi Turistaság és Alpinizmusda, László Endre tomonidan tayyorlangan xabardan maʼlum boʻlishicha, poytaxtdagi turist guruhlarida deyarli toʻliq kashf etilgan Jankovich‑barlang yaxshi tanilgan, lekin Öreg‑kőda yana koʻplab barlanglar kashf etilishni kutmoqda. Soʻnggi marta Meitner Miklós, Bajót bosh kotibi tashabbusi bilan Szalay barlangini kashf etish ishlari boshlandi. Jankovich‑barlangdan topilgan topilmalar hamdan qimmatli boʻlib, Szalay barlangida qadimgi odam qoldiqlari va asosan eski asboblar topildi. Topilmalar Vengriya Milliy Muzeyining tegishli boʻlimiga yuborildi. Vengriya Milliy Muzeyi vakolatidan Gaál István shaxsan ishni boshqaradi va har bir belgi shuni koʻrsatadiki, barlangning chuqur qatlamlaridan hozirgidan ham qimmatli materiallar chiqadi.

1933‑yilgi Geografik Maʼlumotnomalarda nashr etilganidek, Bajóti Öreg‑kő togʻining sharqiy tomonida juda chiroyli rivojlangan gʻor tizimi mavjud. Gʻor katta, bu yerda taxminan 5 turli gʻor kirishlari koʻrinadi, ular bir‑biriga yaqin joylashgan. Bu kirishlar albatta bir biriga bogʻlangan gʻor tizimiga tegishli, lekin hali toʻliq oʻrganilmagan. 1935‑yilgi Oʻrmonshunoslik Jurnallarida Gaál Istvánning uchinchi Bajóti gʻorida (Szalay‑gʻor) Hillebrand Jenő tomonidan olib borilgan yangi qazishlar haqida aytilgan, u erda topilgan qadimgi qoldiqlardan juda koʻp emas va ularning ahamiyati Jankovich‑gʻor va Baits‑gʻor qazish natijalariga qaraganda kamroq ekanligi maʼlum qilingan. Shunga qaramay, gʻor qiziqarli, chunki unda boshqa ikki gʻorda topilmagan qadimiy dunyo memeli suyaklari topilgan.