Balla-völgyi Sinkhole

Balla-völgyi Sinkhole Vengriyaning maxsus himoyalangan gʻorlaridan biridir. Bu Bükki Milliy Parkda joylashgan Bükk hududida, Répáshuta tashqarisida joylashgan.

Tavsifi

Répáshuta shahrining markaziy qismidan janubga, Balla-völgyda, Csúnya-völgyning kirishidan shimolga, taxminan 70 metrda, vodiyning yer sathida, vodiyning oʻng tomonida, makadámútning gʻarbiy qiyofasida, yoʻldan ikki metrda, togʻga chiqishda, dengiz sathidan 400 metr balandlikda, oʻrmon va ochiq maydonda, yoriq shaklidagi, 45 darajada oʻrnatilgan poʻlat plastinka eshigi bilan yopilgan, vertikal oʻqi boʻyicha, 60 santimetr kenglikda va 80 santimetr uzunlikda kirish joyi mavjud. Kirish joyi yoʻlning yoriq qismida joylashgan va katta tosh bloklari bilan oʻralgan, shunda transport vositalari qalin qor ostida ham unga tushmasin. Eshik tuzilishi yer va qoldiqni gʻorga kirishga imkon beradi. Mos holatdagi eshik sendvich tuzilishga ega, ikki qatlamli plastinkali, beton toʻldirilgan va pastki qirrasida teshikli.

Oʻrta triász, yuqori triász, qorongʻu kulrang, kalsitli, yengil kristallanishgan tuzilishga ega ohaktoshda, tektonik tayyorgarlikdan soʻng, oqim suvining taʼsiri bilan hosil boʻlgan. Vaqti-vaqti bilan faol suv yutuvchi gʻor. Gʻor suzuvchi daryo yutuvchisi sifatida ishlaydi. Gʻor kirish joyidan shimoliy yoʻnalishda, daryo botqogʻiga tushadi. Kirish joyidan keyin xos yoriq qatlamida davom etadi. Kirish joyidan keyingi qismni bir necha metrga qadar yupqa lichen qoplagan. Xos qatlam turi yoriq qatlam turi. Shimol‑janub yoʻnalishdagi, belgilangan, vertikal asosiy yoriqqa uchta aniq ajratilgan konus qoʻshiladi, lekin butun yoriq torayib, yuqoriga, sirtga qarab choʻziladi. Gʻor katta, bosqichma‑bosqich asosga ega yoriq gʻovak. Unda shar shaklidagi va shift kanallari kuzatiladi. Kirish joyidan yetti metr masofada, gʻarb devorida, taxminan 30 santimetrli maydonda noʻxat shaklidagi tomchilarga oʻxshash gʻovak hosil boʻlgan. Gʻor asosan tomchilsiz.

Aljzatni butunlay yupqa loy va loy toʻkilari qoplaydi. Oxirgi nuqtadan oldin, taxminan 10–12 metr balandlikdagi konus orqali ehtimol toʻgʻridan-toʻgʻri Balla-völgyi-patakdan loy va loy toʻkilari keladi. Konus devori suv tomonidan toʻliq yuvilgan va devordan loy yuvilgan. Daryo yoʻnalishidan kelayotgan daryo suvi bu sabab boʻlishi mumkin, ammo odatda bu faqat pastki darajada suv qoplamini keltirib chiqaradi, chunki u soʻriladi. Katta suvda esa suv gʻordondan chiqadi. Ehtimol yaqin manbalar suvini yuzaga olib chiqadi. Ehtimol vaqtincha, maksimal 10 metr tushish balandligiga ega boʻlgan suv sharsharasi oxirgi nuqtadagi konusda paydo boʻladi. Sharshara hali koʻrilmagan, lekin kuzatuvlar asosida uning mavjudligi taxmin qilinadi. Oxirgi nuqtada, balandlik oʻzgaruvchan, yuzasi oʻzgaruvchan, vaqtincha statik suv hosil boʻladi. 398 metr karsrt suv sathining maksimal dengiz sathidan balandligi. Oʻzgarish 18 metr gʻordonda. Unda yarimqushlar uchraydi. Gorizontal yoyilishi 18 metr. Kirish uchun 30 metr arqon va arqon texnikasidan foydalanish kerak.

1984‑yilda Balla‑völgyi‑viznyelő deb birinchi marta adabiyotda tilga olindi. Gʻorani adabiyotda balla‑völgyi Békás‑gʻora (Kordos 1984), Balla‑völgyi‑viznyelő (Bertalan 1976), Balla völgyi viznyelő (Szentes 1965), Balla‑völgyi‑viznyelőgʻora (Ferenczy 2007), Balla‑völgy oʻqida ochilgan viznyelő (Bertalan 1976), Balla‑völgy oʻqida ochilgan viznyelő (Ferenczy 2007), Békás‑gʻora (Kardos 1982), Békás‑nyelő (Szilvássy 1967), Békás nyelő (Szilvássy 1967), Békás‑viznyelő (MKBT Beszámoló 1980), Békás viznyelő (Garas, Szloboda, Kiss, Dervadelin 1977), Békás‑viznyelő‑gʻora (Kiss, Horváth 1979), Békás‑viznyelő gʻora (Garas, Szloboda 1977), Békás viznyelő gʻora (Garas, Szloboda, Kiss, Dervadelin 1977), Békás‑viznyelőgʻora (Ferenczy 2007), Békás‑zsomboly (Kovács 1998), Csúnya‑völgyi‑felltarış (Kovács 2002), Csúnya‑völgyi felltarış (Ferenczy 2007), Csúnya‑völgyi tektonik yoriq (Ferenczy 2007), Répás‑nyelő (Ferenczy 2007) va Répás‑viznyelőgʻora (Garas, Szloboda 1977) nomlari ham ishlatiladi. Békás nomi gʻoraga baʼzan kirib kelgan koʻp qurbaqalar sababli berilgan. Savanyú‑xona bir tadqiqotchining, Hujber Ferencning laqabi, Savanyúdan olingan. Dániel‑tunel Dániel Monfort fransuz gʻorachiligi ismi boʻyicha nomlangan.

Tadqiqot tarixi

Ehtimol, yoʻl qurilishi davrida, 1900‑yillarning boshlarida gʻora ochilgan. Répás‑huta ogʻzaki rivoyatga koʻra, yoʻl qazuvchi gʻoraga kirib, oʻzining ovqatini va ichimligini qoʻygan, chunki u yer sovuq edi. 1964‑yilda Gʻorachilik Tekshiruv Guruhini Vamörsi Barlangkutató Csoport boshladi. Shunda gʻora 3 m chuqurlikda edi. 1965‑yilda Pénzügyőr SE Tabiatsevar Boʻlimi Gʻorachilik Guruh qiyin sharoitlarda boʻshliq tizimini davom ettirdi. Davom etish imkoniyatini bir katta, bir necha tonna tosh blokirovka qilgan, uni faqat mayda portlash bilan olib tashlash mumkin edi. Toshlar orasida pastdan esayotgan havo oqimini juda yaxshi his qilish mumkin edi.

1965‑yilgi Karszt‑ va Barlankutatási Tájékoztatóga koʻra Balla‑völgy oʻqida, Csúnya‑völgy va Balla‑völgy uchrashgan joyda suv oʻtkazuvchi gʻor ochiladi, bu 10 m chuqurlikdagi, tor yoriqdir. Ehtimol, Pénz‑pataki‑suv oʻtkazuvchi gʻor suv tizimiga tegishli boʻlib, uning paydo boʻlishi tizimning boshqa gʻorlariga oʻxshash tarzda sodir boʻlgan, lekin toʻsiq tufayli endi suvni oʻtkazmaydi, shuning uchun daryo oʻzgarmas ravishda davom etadi. Nashrda gʻorning asosiy reja xarita tasliti va kesim xaritasi nashr etilgan. Jurnalda gʻorning geografik joylashuvini koʻrsatadigan joylashuv chizigʻi ham kiritilgan.